दिवाळी कधी आहे 2026 — लक्ष्मीपूजनाचा शुभ मुहूर्त

दिवाळी — म्हणजे लक्ष्मीपूजनाचा दिवस — कार्तिक महिन्याच्या (अमांत गणनेत आश्विनाच्या) अमावस्येला असते. तारीख त्या दिवसाची मानली जाते ज्या दिवशी सूर्यास्तानंतरच्या प्रदोष काळात अमावस्या तिथी चालू असते, आणि लक्ष्मीपूजनाची सर्वांत शुभ वेळ म्हणजे प्रदोष काळातील तो भाग जेव्हा स्थिर वृषभ लग्न उदित असते. खालील सारणी तुम्ही निवडलेल्या शहरासाठी हे सर्व मोजते.

सारणीच्या वर शहराचे नाव लिहा आणि "पाहा" दाबा; फोनवर "माझ्या जवळचे शहर" सर्वांत जवळचे शहर आपोआप निवडते. "पुढचे वर्ष" आणि "मागचे वर्ष" यांनी इतर वर्षांची दिवाळी आणि मुहूर्तही पाहता येतो. गूगलवर 'diwali kadhi ahe' किंवा "दिवाळी किती तारखेला आहे" असे विचारणाऱ्यांना नेमके हेच हवे असते — तारीखही आणि पूजेची वेळही.

दिवाळीची तारीख कशी ठरते

दिवाळी सौर नव्हे, चांद्र दिनदर्शिकेनुसार येते. म्हणून इंग्रजी तारीख दर वर्षी बदलते — कधी ऑक्टोबरच्या मध्यात, कधी नोव्हेंबरच्या दुसऱ्या आठवड्यापर्यंत. तारीख ठरवताना तीन गोष्टी पाहिल्या जातात.

1. कोणती अमावस्या. उत्तर भारताच्या पौर्णिमांत गणनेत ही कार्तिकाची अमावस्या आहे; महाराष्ट्र आणि गुजरातच्या अमांत गणनेत तीच अमावस्या आश्विन महिन्याचा शेवटचा दिवस आहे, आणि दुसऱ्या दिवसापासून कार्तिक — म्हणजे पाडवा — सुरू होतो. नावे वेगळी, दिवस एकच.
2. अमावस्या कोणत्या वेळी आहे. तिथी सूर्योदयाला किंवा मध्यरात्रीला बांधलेली नसते; ती आपल्याच वेळी सुरू होते आणि संपते. बहुधा अमावस्या दुपारी सुरू होऊन दुसऱ्या दिवशी दुपारपर्यंत किंवा संध्याकाळपर्यंत चालते.
3. प्रदोषात कोणता दिवस. लक्ष्मीपूजन प्रदोष काळात होते, म्हणून तोच दिवस घेतला जातो ज्या दिवशी सूर्यास्तानंतर अमावस्या असते.

धर्मसिंधू आणि निर्णयसिंधूसारखे निर्णय-ग्रंथ याचा नियम देतात: ज्या दिवशी प्रदोषात अमावस्या असेल, तीच दीपावली. दोन्ही दिवशी प्रदोषात अमावस्या मिळाली, तर दुसरा दिवस तेव्हाच घेतला जातो जेव्हा त्या दिवशी सूर्यास्तानंतर किमान एक घटका (24 मिनिटे) अमावस्या राहते; अन्यथा पहिला दिवस. याच बारकाव्यामुळे काही वर्षी "दिवाळी कोणत्या दिवशी" यावर वाद होतो — दुसऱ्या संध्याकाळी अमावस्या काहीच मिनिटे राहिली, तर एक पंचांग पहिला दिवस देते आणि दुसरे दुसरा.

आमची गणना हाच नियम लावते. Drik Panchang च्या अनेक शहरांच्या दिवाळी-कॅलेंडरशी आम्ही आमच्या तारखा जुळवून पाहिल्या आहेत, म्हणजे तुम्हाला जे दिसेल ते मोठ्या पंचांगापेक्षा वेगळे पडणार नाही.

दिवाळी दर वर्षी वेगळ्या तारखेला का येते

चांद्र वर्षाचे बारा महिने साधारण 354 दिवसांचे, तर सौर वर्ष 365 दिवसांचे. म्हणून दर वर्षी दिवाळी मागच्या वर्षीपेक्षा साधारण अकरा दिवस आधी येते. हे सरकणे अमर्याद चालत नाही — साधारण अडीच-तीन वर्षांनी एक अधिक मास येतो, आणि तो दोन दिवाळ्यांच्या मध्ये आला तर दिवाळी मागच्या वर्षीपेक्षा साधारण एकोणीस दिवस पुढे जाते. आमच्या गणनेत पुढची अनेक दशके दिवाळी 17 ऑक्टोबर ते 15 नोव्हेंबर यांच्या दरम्यानच येते.

म्हणूनच 'laxmi pujan date' मागच्या वर्षीची नसते, आणि "दिवाळी नेहमी नोव्हेंबरमध्ये" अशी आठवण फसवू शकते. मुहूर्ताच्या सारणीखाली पुढील वर्षांच्या तारखा याच कारणासाठी दिल्या आहेत.

लक्ष्मीपूजन मुहूर्ताचे भाग

सारणीत अनेक वेळा दिल्या आहेत. प्रत्येकाचा अर्थ असा:

वृषभ, सिंह, वृश्चिक आणि कुंभ ही चार स्थिर लग्ने. संध्याकाळी जे स्थिर लग्न उदित होते ते वृषभ, म्हणून दिवाळीच्या संध्याकाळचा मुहूर्त बहुधा वृषभ लग्नावर बनतो. प्रत्येक शहरात लग्न वेगळ्या घड्याळ-वेळी उदित होते — जेवढे पश्चिमेचे शहर, तेवढे उशिरा — म्हणून पुणे आणि नागपूरचा लक्ष्मीपूजन मुहूर्त एक नसतो. "लक्ष्मीपूजन मुहूर्त किती वाजता आहे" हे विचारताना शहर महत्त्वाचे आहे ते याचमुळे.

अनेक कुटुंबे मुहूर्तासोबत त्या संध्याकाळचे चौघडियाही पाहतात. चौघडिया ही वेगळी पद्धत आहे — आमच्या "आजचे चौघडिया" पानावर दिवाळीच्या दिवसाचे चौघडियाही त्याच शहरावरून मिळते. दोन्हींत विरोध वाटला, तर लक्ष्मीपूजनासाठी प्रदोष आणि स्थिर लग्नाची परंपरा जुनी आणि मुख्य आहे.

लक्ष्मीपूजनाच्या दिवसाचा वेळ-क्रम

लक्ष्मीपूजनाचा दिवस सकाळपासूनच नियोजनाने घालवला, तर संध्याकाळी घाई होत नाही. एक सोपा क्रम:

या क्रमात कोणताही कठोर नियम नाही — ज्याला जसे जमेल तसे. फक्त दोन गोष्टी पाळा: पूजा अमावस्येच्या आत, आणि शक्यतो प्रदोषात.

मुहूर्ताची वेळ निघून गेली तर

ही फार सामान्य काळजी आहे — दुकान उशिरा बंद झाले, पाहुणे आले, किंवा रस्त्यात उशीर झाला. परंपरा यात दडपण आणत नाही.

• संपूर्ण प्रदोष काळ शुभ आहे. वृषभ लग्नाचा भाग सर्वोत्तम मानला जातो, पण प्रदोषाच्या उरलेल्या भागात केलेली पूजाही पूर्ण पूजा आहे.
• अमावस्येच्या आत राहा. रात्रीही अमावस्या चालू असेल, तर पूजा करता येते; महानिशीथ आणि सिंह काळ यासाठीच दिले आहेत.
• श्रद्धा आणि नियम आधी. घाईगडबडीत केलेल्या पूजेपेक्षा शांत मनाने वेळेवर केलेली साधी पूजा चांगली.

घरी लक्ष्मीपूजन — सोपी पद्धत

ही पद्धत घरी, गुरुजींशिवाय साधी पूजा करणाऱ्या कुटुंबांसाठी आहे. तुमची कुळाची परंपरा असेल, तर तीच पाळा.

1. दिवसा स्वच्छता आणि सजावट. घर स्वच्छ, दारात रांगोळी आणि तोरण, आकाशकंदील. संध्याकाळपूर्वी स्नान.
2. पूजेची जागा. पूर्व किंवा उत्तरेकडे तोंड करून बसा. चौरंगावर लाल किंवा पिवळे वस्त्र, त्यावर गणपती आणि लक्ष्मीची मूर्ती किंवा प्रतिमा — कोणाला कोणत्या बाजूला ठेवायचे, ही रीत घरोघरी वेगळी; आपली कुळपरंपरा पाळा.
3. कलश. पाण्याने भरलेला कलश, त्यावर आंब्याची पाने आणि नारळ.
4. संकल्प आणि गणपती पूजा. हातात पाणी घेऊन मनात नाव, ठिकाण आणि "लक्ष्मीपूजन" असा संकल्प; मग 'ॐ गं गणपतये नमः' म्हणत गणपतीची पूजा — कुंकू, अक्षता, फुले, दूर्वा.
5. लक्ष्मीपूजन. कुंकू-अक्षता, कमळ किंवा लाल फुले, लाह्या-बत्तासे, फराळाचा नैवेद्य, आणि तुपाचा दिवा. मंत्र: 'ॐ श्रीं महालक्ष्म्यै नमः' — 108 वेळा, किंवा जेवढे सहज होईल तेवढे. ज्यांना शक्य आहे त्यांनी श्रीसूक्ताचे पठण करावे.
6. केरसुणी आणि चोपडी. महाराष्ट्रात नव्या केरसुणीला लक्ष्मी मानून तिची पूजा करण्याची रीत आहे — घराची स्वच्छता हीच लक्ष्मी, हा त्यामागचा भाव. व्यापारी कुटुंबे याच वेळी नव्या वह्या, लेखणी आणि तिजोरीची पूजा करतात. कुबेर मंत्र: 'ॐ यक्षाय कुबेराय वैश्रवणाय धनधान्याधिपतये धनधान्यसमृद्धिं मे देहि दापय स्वाहा'.
7. आरती आणि दीपदान. लक्ष्मीची आरती, मग घराच्या प्रत्येक कोपऱ्यात, स्वयंपाकघरात, पाण्याच्या जागी आणि दारात पणत्या.

लक्षात ठेवा: पणत्या आणि फटाक्यांजवळ लहान मुले आणि ज्येष्ठांची काळजी घ्या, पडद्यांपासून पणत्या दूर ठेवा, आणि पाण्याची बादली जवळ ठेवा. सण सर्वांच्या सुरक्षिततेसोबतच पूर्ण होतो.

जुगार, उधारी आणि टोटके — एक स्पष्ट गोष्ट

काही ठिकाणी दिवाळीच्या रात्री जुगार खेळण्याची लोकरीत आहे, आणि अनेक "दिवाळीचे टोटके" पसरवले जातात. कुंडली मिलन ज्योतिषची टीम त्यांचा सल्ला देत नाही. लक्ष्मीपूजनाचा अर्थ घरातील कष्ट, प्रामाणिकपणा आणि व्यवस्थेचा सन्मान आहे — म्हणूनच परंपरा स्वच्छता, हिशेबाची नवी सुरुवात, दान आणि दीपदान यांवर भर देते. उपाय तेच जे निरुपद्रवी आणि सोपे आहेत: मंत्र, पठण, दान, आणि घरात शांती.

प्रत्येक शहराचा मुहूर्त वेगळा का

भारताचे घड्याळ एकच आहे, पण सूर्यास्त आणि लग्नाचा उदय प्रत्येक शहरात वेगळ्या वेळी होतो. पूर्वेकडील शहरांत — गुवाहाटी, कोलकाता — सूर्यास्त लवकर होतो, पश्चिमेकडील — अहमदाबाद, मुंबई, पुणे — उशिरा. याचा परिणाम दोन प्रकारे होतो:

• प्रदोष काळ सरकतो. ज्या शहरात सूर्यास्त उशिरा, तिथे प्रदोषही उशिरा सुरू होतो.
• लग्नाचा उदय सरकतो. वृषभ लग्नही पश्चिमेकडील शहरांत घड्याळाप्रमाणे उशिरा उदित होते. म्हणून लक्ष्मीपूजन मुहूर्ताचा संपूर्ण पट्टा शहरागणिक पुढे-मागे होतो.

कधी कधी, दुसऱ्या संध्याकाळी अमावस्या काहीच मिनिटे राहिली, तर दोन शहरांत दिवाळीची तारीखही वेगळी येऊ शकते. म्हणून 'diwali kadhi aahe' पाहतानाही आपले शहर निवडणे चांगले. गावात असाल तर जवळचे शहर निवडा — 20-30 किलोमीटरने वेळेत सहसा एक-दोन मिनिटांचाच फरक पडतो.

दिवाळीच्या रात्रीचा ज्योतिषीय अर्थ

अमावस्येला सूर्य आणि चंद्र एकाच अंशावर असतात — चंद्र दिसत नाही. ज्योतिषात चंद्र मनाचा कारक आहे, म्हणून अमावस्या आत डोकावण्याची, अंधारात दिवा लावण्याची आणि नव्या सुरुवातीची रात्र मानली जाते. कार्तिकाच्या या अमावस्येला सूर्य तूळ राशीत असतो — ती रास जिथे सूर्य नीचीचा मानला जातो, म्हणजे बाहेरचा प्रकाश सर्वांत दुर्बळ. कदाचित म्हणूनच या रात्री दिव्यांच्या ओळीला — दीपावलीला — एवढे महत्त्व आहे: बाहेरचा प्रकाश कमी असताना घराघरात आपला प्रकाश लावला जातो.

तूळ राशीचा स्वामी शुक्र — सुख, सौंदर्य आणि संसाराचा कारक. लक्ष्मीपूजनाचे घर, संसार आणि व्यवस्थेशी असलेले गहिरे नाते यातूनही समजते.

महाराष्ट्रातील दिवाळीची खास रीत

महाराष्ट्रात दिवाळी म्हणजे केवळ एका संध्याकाळची पूजा नव्हे, तर आठवडाभराचा घरगुती उत्सव आहे. पहाटे अभ्यंगस्नान — अंगाला तेल आणि उटणे लावून स्नान — आणि मग नवे कपडे, ही रीत घराघरात पाळली जाते. फराळ हा या सणाचा आत्मा: चकली, करंजी, बेसनाचे लाडू, अनारसे, शंकरपाळे, चिवडा. हे पदार्थ शेजारी-पाजारी आणि नातेवाइकांकडे पाठवण्याची रीत नात्यांना जोडते.

मुले अंगणात मातीचे किल्ले बांधतात — शिवरायांच्या किल्ल्यांच्या प्रतिकृती, त्यावर मावळ्यांची चित्रे. दारात आकाशकंदील, अंगणात पणत्यांची रांग, आणि अनेक शहरांत "दिवाळी पहाट" — पहाटेच्या संगीताच्या मैफली. या सर्वांत ज्योतिषाचा भाग एवढाच की वेळ पाहून काम केले जाते: अभ्यंगस्नान सूर्योदयापूर्वी, लक्ष्मीपूजन प्रदोषात.

पाडव्याचे महाराष्ट्रात विशेष स्थान आहे. साडेतीन मुहूर्तांपैकी — गुढीपाडवा, अक्षय्य तृतीया, विजयादशमी हे पूर्ण आणि बलिप्रतिपदा अर्धा — पाडवा हा अर्धा मुहूर्त मानला जातो. म्हणून या दिवशी सोने-खरेदी, नव्या व्यवसायाची सुरुवात आणि पत्नीने पतीला ओवाळणे ही रीत आहे. पाडव्याची नेमकी तारीख आमच्या "दीपावलीचे सर्व दिवस" पानावर दिली आहे.

परदेशातील कुटुंबांसाठी

परदेशात राहणारी अनेक मराठी कुटुंबे 'lakshmi puja muhurat' शोधताना भारताची वेळ पाहतात आणि तीच पाळतात. पण पूजा तुमच्या ठिकाणच्या प्रदोषात आणि तुमच्या आकाशात उदित होणाऱ्या वृषभ लग्नात व्हायला हवी. आमच्या शहर-यादीत लंडन, न्यूयॉर्क, टोरोंटो, दुबई, सिंगापूर अशी अनेक शहरे आहेत — तिथे निवडल्यास वेळ त्या शहराच्या स्थानिक वेळेत दिसते. काही वर्षी तारीखही भारतापेक्षा एक दिवस वेगळी येऊ शकते, कारण तिथली संध्याकाळ भारताच्या रात्रीच्या वेळी असते.

दिवाळीच्या आधीचे आणि नंतरचे दिवस

लक्ष्मीपूजन हा पाच दिवसांच्या दीपोत्सवाचा मधला आणि सर्वांत मोठा दिवस. त्याआधी वसुबारस, धनत्रयोदशी आणि नरक चतुर्दशी येतात, नंतर पाडवा आणि भाऊबीज. या सर्वांच्या तारखा वेगवेगळ्या तिथी-नियमांनी ठरतात — कधी दोन सण एकाच दिवशी येतात, कधी मध्ये एक रिकामा दिवस येतो. प्रत्येक दिवसाची तारीख आणि मुख्य वेळ आमच्या "दीपावलीचे सर्व दिवस" पानावर, अशाच प्रकारे तुमच्या शहरावरून, दिली आहे.

लक्ष्मी कुठे टिकते — घरातील मेळ

परंपरा सांगते की जिथे घरात कलह नसतो, कष्ट असतात आणि सर्वांचा मान राखला जातो, तिथे लक्ष्मी टिकते. ज्योतिष याला घरातील माणसांच्या कुंडल्यांशी जोडते — दुसरे स्थान (कुटुंब आणि वाणी), चौथे (घरचे सुख), अकरावे (उत्पन्न) आणि चालू दशा. कधी घरात पैसा येतो पण टिकत नाही, किंवा पूजेनंतरही मन अस्वस्थ राहते — अशा वेळी बहुधा घरातील दोन माणसांचा काळ आणि स्वभाव एकमेकांशी टक्कर देत असतो.

म्हणूनच कुंडली मिलन ज्योतिषच्या टीमने गृहशांती कुंडली मिलन बनवले आहे — घरातील कोणत्याही दोन सदस्यांची कुंडली एकत्र वाचून ते स्वभावाचा मेळ, चौथे स्थान, वाणी, चालू दशा आणि शनीचे गोचर पाहते, आणि दोघांसाठी वेगवेगळे सोपे उपाय सांगते. पती-पत्नी एकत्र बसून लक्ष्मीपूजन करतात; त्यांचा परस्पर ताळमेळ कसा आहे, हे पती-पत्नी कुंडली मिलन सांगते. अहवाल कधीही कोणालाही दोषी ठरवत नाही — जिथे लक्ष हवे, तिथे उपाय सांगतो.

नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न