नामकरण मुहूर्त आणि राशीनुसार नावे — नक्षत्राची अक्षरे

घरात बाळ आल्यावर काही दिवसांतच एक प्रश्न सगळीकडून येऊ लागतो — "राशीवरून कोणते अक्षर आले?" आजी पंचांग मागते, आत्या नावांची यादी करू लागते आणि आई-बाबा रात्री उशिरा फोनवर अक्षरे शोधत बसतात. पण बऱ्याचदा वेगवेगळ्या ठिकाणी वेगवेगळी अक्षरे मिळतात आणि गोंधळ वाढतो. याचे कारण सरळ आहे. नावाचे अक्षर जन्माच्या अचूक वेळी चंद्र कुठे होता, त्यावरून ठरते. आणि चंद्र आकाशात सर्वांत वेगाने पुढे सरकणारा ग्रह आहे. काही तासांचा फरकसुद्धा अक्षर बदलू शकतो.

या लेखात कुंडली मिलन ज्योतिषची टीम हीच सगळी गोष्ट सोप्या भाषेत समजावून सांगते — नामकरण संस्कार म्हणजे काय, जन्मनक्षत्र आणि त्याचा चरण कसा काढतात, चरणावरून पहिले अक्षर कसे मिळते, राशीचा नावाशी संबंध कसा आहे, नामकरण मुहूर्तात परंपरा काय पाहते, आणि नाव निवडताना कोणत्या सोप्या गोष्टी लक्षात ठेवाव्यात. मध्ये 27 नक्षत्रांच्या 108 चरणांचा, राशीसह, संपूर्ण अक्षर-तक्ताही दिला आहे.

नामकरण संस्कार म्हणजे काय

हिंदू परंपरेत आयुष्यातील मोठे टप्पे संस्कारांशी (मन आणि जीवन घडवणारे कौटुंबिक-धार्मिक विधी) जोडलेले आहेत. साधारणपणे सोळा संस्कार मानले जातात. हा क्रम गर्भाधानापासून सुरू होतो आणि जातकर्म, नामकरण, अन्नप्राशन, चौल (जावळ), विद्यारंभ, उपनयन (मुंज) असा पुढे जात विवाहापर्यंत येतो. वेगवेगळ्या ग्रंथांत ही यादी थोडी बदलते, पण नामकरण प्रत्येक यादीत आहे. नेहमीच्या क्रमात हा पाचवा संस्कार आहे. जन्माच्या वेळी होणाऱ्या जातकर्मानंतर बाळाचा हा पहिला मोठा कौटुंबिक सोहळा असतो.

नामकरण म्हणजे सरळ अर्थाने बाळाला नाव देणे — "नाम" म्हणजे नाव आणि "करण" म्हणजे करणे, ठेवणे. पण परंपरेत हे फक्त एक शब्द निवडण्याचे काम नाही. या दिवशी सगळे कुटुंब एकत्र येते, देवाचे स्मरण होते, वडीलधारी मंडळी बाळाला आशीर्वाद देतात, आणि ज्या नावाने बाळ आयुष्यभर ओळखले जाणार आहे, ते नाव पहिल्यांदा त्याच्या कानात सांगितले जाते. कुटुंबात आणि समाजात बाळाचे नावासह औपचारिक स्वागत याच दिवशी होते.

नामकरण कोणत्या दिवशी करतात

परंपरेत नामकरण साधारणपणे जन्मानंतर अकराव्या किंवा बाराव्या दिवशी होते. त्यामागे एक सरळ कारण आहे. जन्मानंतरचे सुमारे दहा दिवस घरात सोयर (जननाशौच — या काळात घरात मोठे धार्मिक कार्य होत नाही आणि आई-बाळ विश्रांती घेतात) पाळले जाते. सोयर संपल्यावर घराची स्वच्छता आणि शुद्धी होते, बाळंतीण स्नान करून पूजेला बसते आणि मग नाव ठेवले जाते. काही समाजांत हा काळ वेगळा मानतात, म्हणून त्यांचा नामकरणाचा दिवसही वेगळा असू शकतो.

महाराष्ट्रात बाराव्या दिवसाचे "बारसे" सगळ्यांना माहीत आहे. सजवलेल्या पाळण्यात बाळाला ठेवतात, घरातल्या आणि शेजारच्या बायका पाळण्याची गाणी म्हणतात, आणि आत्या बाळाच्या कानात हळूच "कुर्र" करून त्याचे नाव सांगते. नाव ठेवण्याचा पहिला मान अनेक घरांत आत्याचाच असतो. त्याआधी पाचव्या दिवशी काही घरांत "पाचवी" पूजण्याची लोकपरंपराही आहे. गुजरातमध्ये सहाव्या दिवशी "छठ्ठी" होते आणि तिथेही बहुतेक वेळा आत्याच (तिथे "फोई") नाव ठेवते. उत्तर भारतातही नाव ठेवण्याचा मान अनेक घरांत आत्याला दिला जातो. या लोकपरंपरा आहेत, आणि प्रत्येक कुटुंब त्या शास्त्रीय विधीसोबत आपल्या पद्धतीने जोडते.

अकरावा-बारावा दिवस हा एकमेव मार्ग नाही. जुने स्मृतिग्रंथच सांगतात — ठरलेल्या दिवशी संस्कार जमला नाही, तर नंतर एखाद्या शुभ तिथीला, शुभ नक्षत्रावर आणि चांगल्या मुहूर्तावर करावा. म्हणून अनेक कुटुंबे आपल्या कुळाचारानुसार (पिढ्यान्‌पिढ्या चालत आलेली घराची रीत) एकविसाव्या दिवशी, तिसऱ्या महिन्यात किंवा पहिल्या वाढदिवसाच्या आसपास नामकरण करतात. काही जण देवळात करतात, काही घरी. आईची तब्येत, बाळ दवाखान्यातून घरी येणे, लांब राहणाऱ्या नातेवाइकांचे येणे — या सगळ्या गोष्टीही दिवस ठरवताना महत्त्वाच्या असतात, आणि त्यात काहीच चूक नाही.

नावाचा ज्योतिषाशी संबंध

नावाचा ज्योतिषाशी काय संबंध, असा प्रश्न पडतो. परंपरेत याचे उत्तर चंद्राशी जोडलेले आहे. वैदिक ज्योतिषात चंद्र मनाचा कारक (प्रतिनिधी ग्रह) आहे. जन्माच्या वेळी चंद्र ज्या नक्षत्रात असतो, ते बाळाचे जन्मनक्षत्र, आणि ज्या राशीत असतो, ती त्याची जन्मराशी. भारतीय पद्धतीत "तुमची रास कोणती?" याचा अर्थ हीच चंद्रराशी असतो, पाश्चात्त्य सूर्यराशी नव्हे.

परंपरा मानते — बाळाचे नाव त्याच्या जन्मनक्षत्राच्या चरणाशी जोडलेल्या ध्वनीने सुरू झाले, तर नाव आणि जन्मवेळेचे मन एका सुरात राहतात. ही श्रद्धा आणि रीत आहे, कोणत्याही फळाची खात्री नव्हे. नावाने कुंडली बदलत नाही; कुंडली जन्माच्या क्षणावरून ठरते आणि तशीच राहते. नाव ही ओळख आहे, आशीर्वाद आहे, आणि कुटुंबाकडून बाळासाठी पहिली शुभेच्छा आहे.

याला एक व्यावहारिक बाजूही आहे. पूजा आणि संकल्पात (पूजेपूर्वी आपले नाव, गोत्र आणि उद्देश म्हणण्याचा विधी) अनेकदा राशीचे नाव उच्चारले जाते. आणि एखाद्याची जन्मवेळ माहीत नसेल, तेव्हा परंपरा त्याच्या नावाच्या पहिल्या अक्षरावरून त्याचे नक्षत्र आणि रास मानून काम चालवते. म्हणूनच नाव आणि नक्षत्र यांचे हे नाते भारतीय घरांत पिढ्यान्‌पिढ्या टिकून आहे.

जन्मनक्षत्र आणि चरण — चंद्रावरून कसे काढतात

नावाचे अक्षर समजण्यासाठी आधी ज्योतिषात आकाशाची विभागणी कशी केली आहे, ते पाहू. ग्रह ज्या गोल पट्ट्यात फिरताना दिसतात, त्याला राशिचक्र म्हणतात. हे संपूर्ण वर्तुळ 360 अंशांचे आहे. त्याची विभागणी दोन प्रकारे एकाच वेळी होते — बारा राशींमध्ये आणि सत्तावीस नक्षत्रांमध्ये. प्रत्येक नक्षत्राचे पुन्हा चार समान भाग होतात, त्यांना चरण किंवा पाद म्हणतात.

(कला म्हणजे अंशाचा साठावा भाग.) या तक्त्यावरून एक गोष्ट स्पष्ट होते. प्रत्येक राशीत बरोबर नऊ चरण येतात, म्हणजे सव्वादोन नक्षत्रे. त्यामुळे काही नक्षत्रे पूर्णपणे एकाच राशीत असतात, तर काही नक्षत्रांचे चरण दोन राशींमध्ये विभागले जातात. याविषयी पुढे राशीच्या भागात बोलू.

चंद्रच कशासाठी पाहतात

जन्मनक्षत्र नेहमी चंद्रावरूनच काढले जाते. चंद्र मनाचा कारक आहे, आणि भारतीय ज्योतिषातील बरीचशी गणिते त्याच्यावर चालतात. विंशोत्तरी दशा (आयुष्यातील ग्रहकाळांचा क्रम) जन्मनक्षत्रावरून सुरू होते. उदाहरणार्थ, अश्विनी नक्षत्राचा स्वामी केतू आहे, म्हणून अश्विनीत जन्मलेल्या बाळाची पहिली दशा केतूची असते. ती किती उरली आहे, हे जन्माच्या वेळी चंद्राने नक्षत्राचा किती भाग ओलांडला होता, यावर ठरते. लग्नाच्या वेळचे गुणमिलनसुद्धा दोघांच्या जन्मनक्षत्रावर आणि चंद्रराशीवरच उभे आहे. म्हणजे नावाचे अक्षर देणारा चंद्रच पुढे दशा आणि कुंडली मिलनाचा पायाही बनतो.

चंद्राची गती आणि घड्याळाचे गणित

चंद्र राशिचक्रात दररोज सुमारे 13 अंश पुढे सरकतो. कधी त्याची गती 12 अंशांच्या आसपास असते, कधी 15 अंशांच्या आसपास. एक नक्षत्र 13 अंश 20 कलांचे आहे, म्हणून चंद्र ढोबळमानाने एका दिवसात एक नक्षत्र ओलांडतो. एक चरण 3 अंश 20 कलांचा आहे, म्हणून चंद्र सुमारे सहा तासांत एक चरण ओलांडतो — कधी थोडा कमी वेळ, कधी थोडा जास्त.

याचा अर्थ अगदी सरळ आहे. एकाच दिवशी, एकाच दवाखान्यात सकाळी सहा वाजता आणि संध्याकाळी सहा वाजता जन्मलेल्या दोन बाळांमध्ये बारा तासांचे अंतर आहे. तेवढ्या वेळात चंद्र सुमारे दोन चरण पुढे गेलेला असतो. म्हणून दोघांच्या नावांची अक्षरे वेगळी येतील. त्या दिवशी चंद्र नक्षत्राच्या किंवा राशीच्या सीमेजवळ असेल, तर दोघांचे नक्षत्र आणि रासही वेगळी असू शकते. म्हणून फक्त तारीख पुरेशी नाही — तास आणि मिनिटही हवे.

जन्मवेळ कुठून घ्यावी

सर्वांत विश्वासार्ह वेळ म्हणजे दवाखान्याच्या कागदपत्रांत लिहिलेली वेळ. प्रसूती करणारी टीम साधारणपणे बाळाच्या जन्माची वेळ मिनिटापर्यंत नोंदवते. घरी जन्म झाला असेल, तर ज्यांनी घड्याळ पाहिले, त्यांनी सांगितलेली वेळ घ्यावी. "पहाटेच्या सुमारास", "दुपारच्या आधी" अशा अंदाजाने नक्षत्र बऱ्याचदा बरोबर येते, पण चरण चुकू शकतो.

वेळेत पाच-दहा मिनिटांची शंका असेल, तर बहुतेक वेळा फरक पडत नाही, कारण सहा तासांच्या चरणात पाच-दहा मिनिटे हा छोटा भाग आहे. पण चंद्र एका चरणातून दुसऱ्या चरणात जात असतानाच्या वेळेजवळ जन्म झाला असेल, तर हीच काही मिनिटे अक्षर बदलू शकतात. अशा वेळी जाणकार ज्योतिषी दोन्ही शक्यता पाहून समजावून सांगतो, आणि कुटुंब त्याप्रमाणे निर्णय घेते.

जन्मस्थान महत्त्वाचे कशामुळे

अनेक जण विचारतात — चंद्र तर संपूर्ण पृथ्वीसाठी एकच आहे, मग जन्मस्थानाचे काय काम? उत्तर घड्याळात दडलेले आहे. एकाच क्षणी चंद्राची स्थिती सगळ्या पृथ्वीसाठी जवळजवळ सारखीच असते, पण तोच क्षण वेगवेगळे देश वेगवेगळ्या घड्याळ-वेळेने लिहितात. भारतात सगळीकडे भारतीय प्रमाणवेळ चालते, पण परदेशात अनेक वेळ-विभाग आहेत, आणि अनेक देशांत उन्हाळ्यात घड्याळ एक तास पुढे केले जाते. अमेरिका, कॅनडा, ब्रिटन, युरोप किंवा ऑस्ट्रेलियात जन्मलेल्या बाळाची वेळ हाताने भारतीय वेळेत बदलताना एका तासाची चूक झाली, तर चरण बदलू शकतो. योग्य जन्मस्थान दिल्यावर गणना योग्य वेळ-विभाग आणि उन्हाळी वेळेचा नियम आपोआप घेते.

स्थानाचे दुसरे काम लग्नाशी (जन्माच्या वेळी पूर्व क्षितिजावर उगवणारी रास) जोडलेले आहे. लग्न ढोबळमानाने दर दोन तासांनी बदलते आणि जन्मस्थानाच्या अक्षांश-रेखांशावर अवलंबून असते. नावाचे अक्षर चंद्रावरून येते, लग्नावरून नव्हे; पण संपूर्ण कुंडली — बारा स्थाने (भाव) आणि त्यांतील ग्रह — लग्नाशिवाय मांडता येत नाही. तिसरे काम पंचांगाचे. तिथी, वार आणि मुहूर्त सूर्योदयापासून मोजले जातात, आणि सूर्योदय प्रत्येक शहरात वेगळ्या वेळी होतो.

लाहिरी अयनांश — भारतीय रास आणि पाश्चात्त्य रास यांतील फरक

पाश्चात्त्य ज्योतिष सायन (ऋतूंशी जोडलेले, सरकणारे) राशिचक्र घेते, तर भारतीय ज्योतिष निरयन (ताऱ्यांशी जोडलेले, स्थिर) राशिचक्र घेते. या दोघांमधील अंतराला अयनांश म्हणतात, आणि आज ते सुमारे 24 अंश आहे. म्हणजे पाश्चात्त्य पद्धतीत एखादा ग्रह ज्या राशीत दाखवला जातो, भारतीय पद्धतीत तो बहुधा त्याच्या आधीच्या राशीत असतो. म्हणूनच इंग्रजी मासिकांतील "स्टार साइन" आणि भारतीय पंचांगातील रास वेगळी येते.

अयनांश मोजण्याच्याही काही पद्धती आहेत. भारतात सर्वाधिक प्रचलित लाहिरी अयनांश (चित्रपक्ष अयनांश) आहे, आणि भारताच्या राष्ट्रीय पंचांगाच्या गणनेतही तोच स्वीकारला गेला. आमची सर्व गणना लाहिरी अयनांशावरच होते. काही इतर अयनांश लाहिरीपेक्षा थोडे वेगळे आहेत. चंद्र चरणाच्या सीमेच्या अगदी जवळ असेल, तर अयनांश बदलल्याने चरण बदलू शकतो.

वेगवेगळ्या ठिकाणी वेगवेगळी अक्षरे कशामुळे

आई-वडिलांचा सर्वांत सामान्य गोंधळ हाच असतो. त्याची नेहमीची कारणे अशी:

• पंचांगातील दिवसाचे नक्षत्र घेणे. पंचांगात नक्षत्रासोबत ते संपण्याची वेळही दिलेली असते. जन्म त्या वेळेनंतर झाला असेल, तर नक्षत्र पुढचे असेल. आणि चरण पंचांगावरून वेगळा काढावा लागतो.
• वेळ-विभागाची चूक, परदेशातील जन्माची वेळ नीट न बदलता गणना केली तर.
• पाश्चात्त्य सूर्यराशी घेणे, जी भारतीय पद्धत नाही.
• वेगळा अयनांश, सीमेजवळच्या प्रकरणांत.
• चरणाऐवजी राशीचे कोणतेही अक्षर घेणे, जेव्हा परंपरेतील सर्वांत अचूक मार्ग चरणाचे अक्षर आहे.

योग्य तारीख, तास-मिनिट आणि स्थान घेऊन लाहिरी अयनांशावर गणना केली, तर चरण एकच येतो. सीमेच्या अगदी जवळच्या दुर्मीळ प्रकरणांखेरीज इथे काहीच गोंधळ उरत नाही.

चरणावरून पहिले अक्षर — अवकहडा चक्र

आता मूळ मुद्द्याकडे येऊ. 108 चरणांपैकी प्रत्येक चरणासाठी परंपरेत एक ध्वनी (अक्षर) ठरलेला आहे. ही अक्षरे ज्या जुन्या तक्त्यात मांडलेली आहेत, त्याला अवकहडा चक्र म्हणतात. हे चक्र पंचांगांत पिढ्यान्‌पिढ्या छापले जात आले आहे, आणि त्याचे नावही त्याच्या अक्षरांच्या क्रमावरूनच पडले आहे.

अवकहडा चक्र फक्त नावाचे अक्षर सांगत नाही. त्यात प्रत्येक नक्षत्र-चरणासमोर त्याची रास, राशीचा स्वामी, आणि विवाहाचे गुणमिलन ज्यांवरून होते ते गुणही लिहिलेले असतात — वर्ण, वश्य, योनी, गण आणि नाडी. अष्टकूट मिलनाच्या (आठ कसोट्यांवर 36 गुणांचे मिलन) अनेक कसोट्या थेट याच चक्रातून वाचल्या जातात. म्हणूनच जुने गुरुजी एकाच चक्रावरून बाळाच्या नावाचे अक्षरही सांगत आणि ते मूल मोठे झाल्यावर त्याच चक्रावरून विवाहाचे गुणही जुळवत. नाव आणि कुंडली मिलन यांचे हे नाते खूप जुने आहे.

एक उदाहरण — अश्विनी नक्षत्र

सत्तावीस नक्षत्रांची गणती अश्विनीपासून सुरू होते. अश्विनीच्या चार चरणांची अक्षरे आहेत — चु, चे, चो, ला. अश्विनीचे चारही चरण मेष राशीत येतात, म्हणून या चारपैकी कोणत्याही चरणात जन्मलेल्या बाळाची रास मेष असेल.

समजा, एखाद्या बाळाच्या जन्माच्या वेळी चंद्र अश्विनीच्या दुसऱ्या चरणात होता. त्याचे अक्षर "चे" येईल, आणि कुटुंब "चे"ने सुरू होणारे नाव निवडेल — मुलासाठी चेतन, मुलीसाठी चेतना. चंद्र चौथ्या चरणात असेल, तर अक्षर "ला" येईल — लावण्या किंवा लालित्य अशी नावे. म्हणजे एकाच नक्षत्रात जन्मलेल्या बाळांची अक्षरेसुद्धा चरणानुसार वेगळी असतात.

संपूर्ण तक्ता कसा वाचावा

खालील तक्त्यात सर्व 27 नक्षत्रे, प्रत्येक नक्षत्राच्या चारही चरणांची अक्षरे आणि प्रत्येक चरणाची रास दिली आहे. तो वाचण्याची पद्धत सोपी आहे:

1. आधी बाळाचे जन्मनक्षत्र आणि चरण काढा — योग्य जन्मतारीख, तास-मिनिट आणि स्थान घेऊन, लाहिरी अयनांशावर.
2. तक्त्यात त्या नक्षत्राची ओळ शोधा.
3. त्या ओळीत चरणाच्या क्रमांकाखालचे अक्षर पाहा — तेच नावाचे पहिले अक्षर.
4. त्यासोबत दिलेली रास ही बाळाची जन्मराशी.

अक्षरे आठवणीतून हाताने पुन्हा लिहिण्यापेक्षा थेट वरच्या तक्त्यातून घेणे सर्वांत सुरक्षित. तक्ता पाहताना तीन गोष्टी लक्षात ठेवा.

पहिली गोष्ट — अक्षर म्हणजे खरे तर ध्वनी, लिपी नव्हे. मराठी, हिंदी, गुजराती किंवा इंग्रजीत लिहिण्याची पद्धत वेगळी असू शकते, पण उच्चारताना नावाचा पहिला ध्वनी तोच राहावा, हा परंपरेचा भाव आहे. नाव मुख्यतः इंग्रजी अक्षरांत लिहिले जाणार असेल, तर एकच स्पेलिंग ठरवा आणि सगळीकडे तेच वापरा.

दुसरी गोष्ट — हा नियम पाळण्याचा काटेकोरपणा प्रत्येक घरात वेगळा असतो. काही कुटुंबांना नाव अगदी त्याच अक्षराने, मात्रेसकट, सुरू व्हायला हवे असते. काहींना व्यंजन जुळले तरी पुरेसे वाटते. काही जण त्या नक्षत्राच्या चारपैकी कोणतेही अक्षर घेतात, तर काही राशीच्या नऊपैकी कोणतेही. शास्त्रदृष्ट्या सर्वांत अचूक चरणाचे अक्षर आहे, पण अंतिम निर्णय कुटुंबाच्या रितीचा आणि आवडीचा.

तिसरी गोष्ट — काही चरणांची अक्षरे अशी दुर्मीळ वर्णाक्षरे आहेत, ज्यांनी क्वचितच एखादे नाव सुरू होते. अशा वेळी कुटुंबे बहुधा त्याच नक्षत्राचे दुसरे अक्षर घेतात, किंवा राशीचे नाव वेगळे ठेवून हाक मारण्याचे नाव आपल्या आवडीने ठेवतात. यात काहीही दोष नाही.

रास आणि नाव

प्रत्येक राशीत नऊ चरण येतात, म्हणून प्रत्येक राशीची नऊ अक्षरे आहेत. लोक "मेष राशीचे नाव" म्हणतात, तेव्हा त्याचा अर्थ त्या नऊ चरणांपैकी एखाद्याच्या अक्षरावरून ठेवलेले नाव. खालील तक्त्यात कोणत्या राशीत कोणते नक्षत्र-चरण येतात आणि राशीचा स्वामी ग्रह कोण, ते दिले आहे. अक्षरे वरच्या मोठ्या तक्त्यात पाहा.

(शततारका म्हणजेच शतभिषा — मराठी पंचांगांत हेच नाव रूढ आहे.) या तक्त्यावरून दिसते, नऊ नक्षत्रे दोन राशींत विभागलेली आहेत — कृत्तिका, मृगशीर्ष, पुनर्वसू, उत्तरा फाल्गुनी, चित्रा, विशाखा, उत्तराषाढा, धनिष्ठा आणि पूर्वा भाद्रपदा. या नक्षत्रांत जन्मलेल्या बाळांसाठी चरणाचे महत्त्व दुप्पट आहे. उदाहरणार्थ, कृत्तिकेच्या पहिल्या चरणात जन्मलेले बाळ मेष राशीचे, तर दुसऱ्या ते चौथ्या चरणात जन्मलेले बाळ वृषभ राशीचे. नक्षत्र एकच, पण रास वेगळी, स्वामी ग्रह वेगळा, आणि पुढे गुणमिलनातील भकूट (दोन चंद्रराशींच्या परस्पर स्थानाची कसोटी) सुद्धा वेगळे.

लक्षात ठेवा, "राशीनुसार नाव" यात रास म्हणजे नेहमी चंद्रराशी. लग्नराशी किंवा पाश्चात्त्य सूर्यराशीवरून नावाचे अक्षर काढत नाहीत.

राशीचे नाव आणि हाक मारण्याचे नाव

अनेक कुटुंबांपुढे एक व्यावहारिक प्रश्न येतो — राशीचे अक्षर आवडत्या नावाशी जुळत नसेल तर काय करायचे? परंपरेने याचे उत्तर आधीच ठेवले आहे. एका व्यक्तीची दोन नावे असू शकतात.

• राशीचे नाव (नक्षत्र-नाव): जन्मनक्षत्राच्या चरणाच्या अक्षरावरून ठेवलेले नाव. पूजा, संकल्प, धार्मिक विधी आणि पारंपरिक कार्यांत हे उच्चारले जाते. पत्रिकेत (जन्मकुंडलीच्या कागदात) हेच लिहिले जाते.
• हाक मारण्याचे नाव (व्यवहारातले नाव): ज्या नावाने व्यक्ती घरी, शाळेत, नोकरीत आणि कागदपत्रांत ओळखली जाते, ते नाव. हे कुटुंब आपल्या आवडीने ठेवू शकते.

काही जुन्या परंपरांत तर नक्षत्र-नाव घरातच ठेवले जायचे आणि बाहेरच्या जगासाठी दुसरे नाव असायचे. आजही अनेक घरांत आजीने ठेवलेले राशीचे नाव पत्रिकेत असते, आणि शाळेत मूल दुसऱ्याच नावाने ओळखले जाते. यात काहीच अशुभ नाही. पुष्कळ कुटुंबे असे एकच नाव निवडतात, जे राशीच्या अक्षराने सुरू होते आणि आवडतेही. हा सर्वांत सोयीचा मार्ग आहे, पण सक्तीचा नाही.

दोन नावे ठेवली तर काय लक्षात ठेवावे

• पत्रिकेत दोन्ही नावे लिहून ठेवा, म्हणजे पुढे कोणाचा गोंधळ होणार नाही.
• कुटुंबाची रीत असेल, तर पूजा आणि संकल्पात राशीचे नाव घ्या.
• जन्मदाखला, शाळेचा प्रवेश, पासपोर्ट — सगळीकडे एकच नाव आणि एकच स्पेलिंग ठेवा. कागदपत्रांत वेगवेगळे स्पेलिंग झाले, तर पुढे खूप त्रास होतो.
• मूल मोठे झाल्यावर त्याला दोन्ही नावांचा अर्थ आणि त्यामागची गोष्ट सांगा. आपल्या नावाची गोष्ट ऐकायला मुलांना आवडते.

नावाची निवड प्रेमाने आणि समजुतीने करा, भीतीने नव्हे. नाव बदलल्याने कुंडलीतले ग्रह बदलत नाहीत — याविषयी खालच्या प्रश्नोत्तरांतही बोललो आहोत.

परदेशात राहणाऱ्या कुटुंबांसाठी

परदेशात राहणारी कुटुंबे विचारतात — नक्षत्राच्या अक्षरावरचे नाव तिथल्या शाळेत चालेल ना? थोडा विचार आधी केला, तर सोपे जाते. निवडलेली नावे तिथल्या उच्चारात मोठ्याने म्हणून पाहा, आणि शाळेतले मित्र ते कसे लहान करतील याचा अंदाज घ्या. इंग्रजी स्पेलिंगचा तिथल्या भाषेत काही वेगळा अर्थ तर निघत नाही ना, तेही एकदा तपासा. अनेक कुटुंबे राशीच्या अक्षराने सुरू होणारे, छोटे आणि सगळ्या भाषांत सहज म्हणता येणारे नाव निवडतात. काही जण पत्रिकेत मोठे संस्कृत राशी-नाव ठेवतात आणि पासपोर्टवर छोटे व्यवहारातले नाव. दोन्ही मार्ग परंपरेला धरूनच आहेत.

नामकरण मुहूर्त — परंपरा काय पाहते

मुहूर्त म्हणजे एखाद्या शुभ कार्यासाठी चांगली वेळ निवडणे. नामकरणाचा मुहूर्त पंचांगावरून पाहतात. पंचांगाची पाच अंगे आहेत — तिथी (चांद्र दिवस), वार (आठवड्याचा दिवस), नक्षत्र (त्या वेळी चंद्र ज्या नक्षत्रात आहे ते), योग (सूर्य-चंद्राच्या स्थितीवरून होणारा योग) आणि करण (अर्धी तिथी). नामकरणासाठी परंपरा या सगळ्यांचा विचार करते. खाली त्यांच्या नेहमीच्या गोष्टी दिल्या आहेत. हे परंपरेचे नियम आहेत, आणि प्रत्येक कुटुंब आपला कुळाचार आणि आपल्या गुरुजींचा सल्ला यांच्यासोबत ते पाळते.

तिथी

चंद्र सूर्यापेक्षा 12 अंश पुढे गेल्यावर एक तिथी पूर्ण होते. एका चांद्र महिन्यात तीस तिथी असतात — पंधरा शुक्ल पक्षाच्या (वाढता चंद्र) आणि पंधरा कृष्ण पक्षाच्या (कमी होणारा चंद्र).

• टाळल्या जाणाऱ्या तिथी: चतुर्थी, नवमी आणि चतुर्दशी यांना रिक्ता (रिकाम्या) तिथी म्हणतात, आणि मुहूर्तग्रंथ शुभ आरंभासाठी त्या निवडत नाहीत. अमावास्याही टाळली जाते. अनेक ग्रंथ अष्टमी आणि पौर्णिमा अशा पर्व-तिथीही नामकरणासाठी सोडतात.
• साधारणपणे चांगल्या मानल्या जाणाऱ्या तिथी: द्वितीया, तृतीया, पंचमी, सप्तमी, दशमी, एकादशी, द्वादशी आणि त्रयोदशी. काही पंचांगे आणखी काही तिथीही घेतात.

तिथी बऱ्याचदा दिवसाच्या मध्येच बदलते. अशा वेळी गुरुजी शुभ तिथी चालू असतानाची वेळ निवडतात — फक्त सूर्योदयाची तिथी पाहून चालत नाही.

नक्षत्र

मुहूर्तग्रंथ नक्षत्रांची त्यांच्या स्वभावानुसार गटांत विभागणी करतात. नामकरण, जातकर्म अशा सौम्य संस्कारांसाठी पसंत केली जाणारी नक्षत्रे अशी:

म्हणजे एकूण सोळा नक्षत्रे — अश्विनी, रोहिणी, मृगशीर्ष, पुनर्वसू, पुष्य, हस्त, चित्रा, स्वाती, अनुराधा, श्रवण, धनिष्ठा, शततारका, रेवती आणि तिन्ही उत्तरा (उत्तरा फाल्गुनी, उत्तराषाढा, उत्तरा भाद्रपदा). इतर नक्षत्रांवरही गुरुजी कधी कधी इतर शुभ योग पाहून मुहूर्त काढतात, पण नेहमीची पसंती हीच यादी.

वार

सोमवार, बुधवार, गुरुवार आणि शुक्रवार नामकरणासाठी चांगले मानले जातात. या वारांचे स्वामी चंद्र (मन), बुध (बुद्धी आणि वाणी), गुरू (ज्ञान, आशीर्वाद आणि संतती) आणि शुक्र (सुख-सोयी) — चारही सौम्य ग्रह मानले जातात. नाव ही बोलण्या-ऐकण्याची गोष्ट आहे आणि वाणीचा कारक बुध आहे, म्हणून अनेक घरांत बुधवार विशेष आवडतो. गुरू संततीचा कारक आहे, म्हणून गुरुवारही खूप निवडला जातो. रविवार काही कुटुंबे घेतात, काही नाही. मंगळवार आणि शनिवार हे वार साधारणपणे या संस्कारासाठी निवडत नाहीत — ही फक्त निवडीची परंपरा आहे; त्या वारांची किंवा त्या वारी जन्मलेल्या बाळांची काळजी करण्याचे काहीच कारण नाही.

करण — विष्टी म्हणजे भद्रा टाळणे

करण म्हणजे अर्धी तिथी, म्हणून प्रत्येक तिथीत दोन करणे असतात. एकूण अकरा करणे आहेत. त्यांपैकी विष्टी करणाला भद्रा असेही म्हणतात, आणि मुहूर्तग्रंथ शुभ आरंभासाठी ते निवडत नाहीत. विष्टी महिन्यातून अनेक वेळा काही तासांसाठी येते. चांगल्या पंचांगात भद्रा सुरू होण्याची आणि संपण्याची वेळ दिलेली असते, आणि नामकरणाची वेळ त्याबाहेर ठेवली जाते. याच प्रकारे पंचांगातील सत्तावीस योगांपैकी व्यतीपात आणि वैधृती हे योग शुभ कार्यांत टाळले जातात.

बाळाच्या नक्षत्रावरून तारा-बल आणि चंद्र-बल

चांगले गुरुजी मुहूर्त फक्त सामान्य पंचांगावरून नव्हे, तर बाळाच्या जन्मनक्षत्रावरूनही जुळवतात. जन्मनक्षत्रापासून त्या दिवसाच्या नक्षत्रापर्यंत मोजून नऊ-नऊच्या फेऱ्यांत "तारा" काढली जाते, आणि तिसरी, पाचवी आणि सातवी तारा साधारणपणे टाळली जाते. गंमत म्हणजे हीच तारा-गणना पुढे विवाहाच्या गुणमिलनात "तारा कूट" म्हणून पुन्हा येते. चंद्र-बलात पाहिले जाते — त्या दिवसाचा चंद्र बाळाच्या जन्मराशीपासून चांगल्या स्थानी असावा.

लग्न आणि वेळ

दिवस ठरल्यानंतरही तास निवडता येतो. गुरुजी असे लग्न निवडतात, ज्यात शुभ ग्रह चांगल्या स्थानी असतील आणि लग्नावर पापग्रहांचा (कठोर स्वभावाचे ग्रह — शनी, मंगळ, राहू, केतू) दाब नसेल. परंपरेत ग्रहणाच्या दिवशी आणि संक्रांतीला (सूर्य रास बदलतो तो दिवस) असे संस्कार ठेवत नाहीत. राहुकाळ पाहण्याची परंपरा विशेषतः दक्षिण भारतात प्रचलित आहे.

एका नजरेत — नामकरण मुहूर्ताच्या नेहमीच्या गोष्टी

कुळाचारही तितकाच महत्त्वाचा

मुहूर्ताच्या या गोष्टी शास्त्रातल्या आहेत, पण घराची रीतही तितक्याच आदराची आहे. कुटुंबात नेहमी बाराव्या दिवशीच बारसे होत आले असेल, तर त्याच दिवसातली सर्वांत चांगली वेळ निवडणे हाही योग्य मार्ग आहे. सर्वांत आधी आई आणि बाळाची तब्येत. बाळ दवाखान्यात असेल किंवा आईला विश्रांतीची गरज असेल, तर संस्कार पुढे ढकलण्यात काहीच दोष नाही. ज्योतिषाचे उपाय आणि मुहूर्त डॉक्टरांच्या उपचारांसोबत चालतात, त्यांच्या जागी नव्हे.

मुहूर्त विचारायला गुरुजींकडे जाताना बाळाची जन्मतारीख, मिनिटासह जन्मवेळ आणि जन्मस्थान लिहून न्या. घरात कोणता दिवस सोयीचा आहे, कुळाचार काय सांगतो, आणि आईची तब्येत कशी आहे — हेही स्पष्ट सांगा. मग गुरुजी त्या मर्यादेत सर्वांत चांगला दिवस आणि वेळ सुचवू शकतात.

गंडमूळ नक्षत्रांचा प्रश्न — शांतपणे समजून घ्या

अनेक कुटुंबे विचारतात — बाळ गंडमूळ नक्षत्रावर जन्मले आहे, आता काय करावे? परंपरेत अश्विनी, आश्लेषा, मघा, ज्येष्ठा, मूळ आणि रेवती यांना गंडमूळ नक्षत्रे म्हणतात, कारण ही नक्षत्रे जिथे राशीची आणि नक्षत्राची सीमा एकाच ठिकाणी येते, तिथे आहेत. सत्तावीसपैकी सहा नक्षत्रे अशी आहेत, म्हणजे असे जन्म अगदी सामान्य आहेत. परंपरेत यासाठी एक शांती-पूजा करण्याची रीत आहे, जी साधारणपणे सत्ताविसाव्या दिवसाच्या आसपास, चंद्र पुन्हा त्याच नक्षत्रात येतो तेव्हा, केली जाते. ही बाळाच्या मंगलासाठी केलेली पूजा आहे. याचा अर्थ बाळात काही उणीव आहे असा नाही, आणि या कारणाने आईला किंवा बाळाला दोष देणे अजिबात योग्य नाही. विशेष म्हणजे अश्विनी आणि रेवती ही नामकरण मुहूर्ताच्या आवडत्या नक्षत्रांतही आहेत.

नावाचा अर्थ — निवडीच्या सोप्या पद्धती

अक्षर ठरले, आता नाव निवडायचे. इथे ज्योतिषाचे काम जवळजवळ संपते आणि कुटुंबाची समज, भाषा आणि माया यांचे काम सुरू होते. काही सोप्या गोष्टी ही निवड सोपी करतात.

अर्थ चांगला असावा

परंपरेत नावाचा अर्थ शुभ असणे ही पहिली गोष्ट मानली आहे. देवदेवतांची नावे, चांगल्या गुणांची नावे (धैर्य, करुणा, विद्या), निसर्गाची सुंदर रूपे (नदी, पर्वत, फुले, प्रकाश), किंवा घरातल्या आदरणीय पूर्वजांशी जोडलेला भाव — हे सगळे चांगले स्रोत आहेत. जे नाव निवडाल, त्याचा अर्थ एखाद्या जाणकाराकडून किंवा विश्वासार्ह शब्दकोशातून एकदा नक्की तपासा. कधी कधी सुंदर वाटणाऱ्या शब्दाचा दुसऱ्या भाषेत विचित्र अर्थ निघतो.

उच्चारायला सोपे असावे

आजी-आजोबांनाही सहज म्हणता येईल आणि शाळेतल्या मित्रांनाही, असे नाव असावे. फार लांब, कठीण जोडाक्षरांची किंवा ज्यांची थट्टा होऊ शकेल अशी नावे टाळणे शहाणपणाचे. नाव इंग्रजी स्पेलिंगमध्ये कसे दिसेल, तेही एकदा लिहून पाहा, कारण आज मुलांची कागदपत्रे आणि शिक्षण दोन्ही भाषांत चालते.

घराच्या रितीचा विचार

काही घरांत जिवंत वडीलधाऱ्यांचे नाव बाळाला देत नाहीत, तर काही घरांत आजी-आजोबांच्या नावावरून नाव ठेवणे हा सन्मान मानला जातो. काही कुटुंबांना भावंडांच्या नावांत एक सूर आवडतो. या गोष्टींवर घरातल्या मोठ्यांशी बोलून घ्या. नामकरण हा कुटुंबाचा सोहळा आहे, आणि सगळ्यांची संमती त्याला अधिक सुंदर करते.

पूर्ण नावासोबत म्हणून पाहा

महाराष्ट्रात अधिकृत नावात पहिले नाव, मधले नाव आणि आडनाव असे तीन भाग असतात. मधल्या नावात पारंपरिकपणे वडिलांचे नाव लावले जाते, आणि आता अनेक कागदपत्रांत आईचे नावही लावले जाते. म्हणून पहिले नाव निवडताना ते पूर्ण नावासोबत मोठ्याने म्हणून पाहा. तिन्ही भाग एकत्र म्हणताना लय चांगली वाटते ना, पहिली अक्षरे (इनिशियल्स) एकत्र वाचल्यावर एखादा विचित्र शब्द तर तयार होत नाही ना, आणि आडनावाच्या पहिल्या अक्षराशी पहिले नाव फार अडखळत नाही ना — या छोट्या गोष्टी एकदा तपासल्या, तर पुढे बाळालाच सोपे जाते. शाळेत हजेरी घेताना, परीक्षेच्या प्रवेशपत्रावर आणि पुढे नोकरीच्या कागदांवर हेच पूर्ण नाव वर्षानुवर्षे वापरले जाणार आहे.

जुन्या गृह्यसूत्रांची एक सूचना

जुन्या गृह्यसूत्रांत (घरगुती संस्कारांचे विधी सांगणारे वैदिक ग्रंथ) अशी सूचना आढळते — मुलाचे नाव दोन किंवा चार अक्षरी असावे, आणि मुलीचे नाव विषम अक्षरी असून "आ" सारख्या दीर्घ स्वराने संपावे. आज फार थोडी कुटुंबे हे काटेकोरपणे पाळतात. ही माहिती परंपरेची झलक म्हणून आहे, बंधन म्हणून नव्हे.

नाव निवडण्याचा सोपा क्रम

1. दवाखान्याच्या कागदपत्रांवरून अचूक जन्मतारीख, तास-मिनिट आणि जन्मस्थान लिहून घ्या.
2. त्यावरूनच, लाहिरी अयनांशावर, जन्मनक्षत्र आणि चरण काढा.
3. वरच्या तक्त्यातून त्या चरणाचे अक्षर आणि रास पाहा.
4. त्या अक्षराने सुरू होणारी, कुटुंबाला आवडणारी दहा-बारा नावे लिहा.
5. प्रत्येक नावाचा अर्थ, उच्चार आणि स्पेलिंग तपासा, आणि न पटणारी नावे काढून टाका.
6. उरलेल्या दोन-तीन नावांवर घरातल्या मोठ्यांचा आशीर्वाद आणि मत घ्या.
7. नामकरणाचा मुहूर्त काढून घ्या आणि त्या दिवशी विधीपूर्वक नाव ठेवा.

नावाचे खरे मोल त्याच्या अर्थात आणि घरातले लोक ज्या मायेने ते हाक मारतात, त्यात आहे.

बारशाचा सोपा विधी

नामकरणाचा विधी प्रत्येक घरात आणि प्रत्येक भागात थोडा वेगळा असतो. इथे एक सोपे, निरुपद्रवी रूप दिले आहे. कोणतेही कुटुंब आपल्या गुरुजींसोबत किंवा स्वतः श्रद्धेने हे करू शकते. प्रत्येक शुभ कार्याप्रमाणे याची सुरुवातही गणपतीच्या स्मरणाने, या मंत्राने होते —

'ॐ गं गणपतये नमः'

1. तयारी: घर स्वच्छ करा. आई आणि बाळाला स्वच्छ, सुती, आरामदायक कपडे घाला. एका पाटावर स्वच्छ वस्त्र, पाण्याने भरलेला कलश, दिवा आणि फुले ठेवा. पाळणा सजवायचा असेल, तर फुलांनी हलकासा सजवा.
2. गणेश पूजा: दिवा लावून वरचा गणेश मंत्र 11 किंवा 21 वेळा श्रद्धेने म्हणा.
3. संकल्प: वडील किंवा घरातले वडीलधारे हातात पाणी घेऊन संकल्प करतात — तिथी, स्थान, कुटुंबाचे गोत्र (कुटुंब मानत असल्यास), बाळाचे जन्मनक्षत्र, आणि बाळाचे नामकरण करत असल्याचा भाव.
4. कुलदैवत आणि नवग्रह स्मरण: कुटुंब आपल्या कुलदैवताचे किंवा इष्टदेवतेचे स्मरण करते. हवे असल्यास नवग्रहांनाही नमस्कार करा.
5. नाव लिहिणे: अनेक घरांत ताटात स्वच्छ तांदूळ पसरून त्यावर बोटाने किंवा चांदीच्या नाण्याने बाळाचे नाव लिहिले जाते. काही ठिकाणी विड्याच्या पानावर कुंकवाने लिहितात.
6. उजव्या कानात नाव: वडील, किंवा कुळाचारानुसार आत्या, बाळाला मांडीवर घेऊन त्याच्या उजव्या कानाजवळ हळुवारपणे नाव सांगतात. आवाज मृदू ठेवा. बाळाच्या कानात काहीही घालू नका आणि कानाजवळ मोठ्याने बोलू नका.
7. पाळणा आणि गाणी: महाराष्ट्रातल्या रितीप्रमाणे बाळाला पाळण्यात ठेवून बायका पाळण्याची गाणी म्हणतात. पाळणा हळू हलवा, आणि बाळ झोपलेले असेल तर त्याला उगाच जागे करू नका.
8. आशीर्वाद: मग घरातले सगळे मोठे एकेक करून बाळाला नव्या नावाने हाक मारत आशीर्वाद देतात — निरोगी राहा, सुखी राहा, विद्या आणि विनय मिळव.
9. दान आणि गोडधोड: कुटुंब आपल्या ऐपतीप्रमाणे अन्न, वस्त्र किंवा गरजूंची एखादी सेवा करण्याचा संकल्प करते, आणि सगळ्यांना गोड वाटले जाते.

आई-वडिलांसाठी एक सोपा नियम

आई-वडिलांना वाटत असेल, तर नामकरणाच्या दिवसापासून बाळाच्या मनाच्या (चंद्राच्या) शांतीसाठी आणि घराच्या मंगलासाठी एखादा मंत्र नियमाने जपता येईल. उदाहरणार्थ, चंद्राचा मंत्र —

'ॐ श्रां श्रीं श्रौं सः चन्द्रमसे नमः'

किंवा भगवान विष्णूंचा मंत्र —

'ॐ नमो भगवते वासुदेवाय'

जप रोज 108 वेळा (एक माळ), किमान 43 दिवस खंड न पडता करा. नव्या आईवर याचे ओझे होऊ देऊ नका — वडील किंवा घरातला दुसरा कोणी सदस्य हा जप करू शकतो. कोणताही उपाय कोणत्याही फळाची खात्री देत नाही; नियमाने आणि श्रद्धेने केलेला जप मनाला आधार देतो आणि घरातले वातावरण शांत ठेवतो.

बाळाची तब्येत सर्वांत आधी

• होम किंवा धुपाचा धूर बाळापासून दूर ठेवा. लहान बाळाची फुप्फुसे नाजूक असतात.
• गर्दी आणि आवाज कमी ठेवा. एकाच वेळी पुष्कळ जणांनी बाळाला उचलू नये.
• काही जुन्या विधानांत नवजात बाळाला मध चाटवण्याचा उल्लेख येतो. आज डॉक्टर एक वर्षाखालील बाळाला मध देऊ नये, असे सांगतात — त्यांचे ऐका.
• नवजात बाळाला रत्न घालण्याचा सल्ला आम्ही देत नाही. रत्न घालायचेच असेल, तर एखाद्या जाणकाराला पूर्ण कुंडली दाखवूनच, कारण ज्या ग्रहाला शांत करायचे आहे त्याचे रत्न उलटा परिणाम करू शकते. शिवाय लहान वस्तू बाळाच्या तोंडात जाण्याचा धोकाही असतो.
• बाळंतिणीला मधून मधून विश्रांती द्या. संस्कार लांब आणि थकवणारा करण्यापेक्षा छोटा आणि सुंदर ठेवणे चांगले.

बाळाची कुंडली आणि कुंडली मिलन — पुढचे नाते

नामकरणाच्या दिवशी अनेक घरांत बाळाची पत्रिका पहिल्यांदा लिहिली जाते. म्हणून या दिवसाची सर्वांत मोठी सेवा म्हणजे जन्मवेळ, तारीख आणि स्थान अचूक लिहून जपून ठेवणे. ही माहिती फक्त नावाच्या अक्षरासाठी नाही. वीस-पंचवीस वर्षांनी लग्नाची बोलणी सुरू होतील, तेव्हा कुंडली मिलन याच माहितीवर होईल.

बाळाच्या पत्रिकेत काय नोंदवून ठेवावे

• जन्मतारीख — इंग्रजी तारखेसोबत त्या दिवसाची मराठी तिथीही लिहिली, तर उत्तम.
• जन्मवेळ — तास आणि मिनिटासह, सकाळ अथवा संध्याकाळ हे स्पष्ट; शक्यतो 24 तासांच्या घड्याळात (उदा. 18:40).
• जन्मस्थान — शहर किंवा गाव आणि जिल्हा. परदेशात जन्म असेल, तर शहर आणि देश.
• जन्मनक्षत्र, चरण आणि रास — वरच्या तक्त्यातून पाहिलेले.
• राशीचे नाव आणि हाक मारण्याचे नाव — दोन्ही, स्पेलिंगसह.
• दवाखान्याच्या कागदाची प्रत — फोटो काढून सुरक्षित ठिकाणी, आणि एक कागदी प्रत पत्रिकेसोबत.

ही छोटी यादी आज पाच मिनिटांत पूर्ण होते, पण पुढे अनेक वर्षे उपयोगी पडते.

नावावरून गुणमिलन आणि जन्मतपशिलावरून गुणमिलन

परंपरेत एक जुना नियम आहे — वराची किंवा वधूची जन्मवेळ माहीत नसेल, तर त्याच्या प्रसिद्ध नावाच्या (ज्या नावाने ती व्यक्ती ओळखली जाते) पहिल्या अक्षरावरून अवकहडा चक्रात नक्षत्र आणि रास मानून गुण जुळवले जातात. अनेकांची जन्मवेळ नोंदवली जात नसे, त्या काळातला हा व्यावहारिक मार्ग होता.

पण या पद्धतीच्या मर्यादा स्पष्ट आहेत. नावाचे अक्षर खऱ्या चंद्राचा फक्त अंदाज देते, आणि नाव राशीच्या अक्षरावरून ठेवले नसेल, तर हा अंदाज पूर्णपणे चुकीचाही ठरू शकतो. मंगळ कोणत्या स्थानी आहे त्यावरून पाहिला जाणारा मंगळ दोष नावावरून काढताच येत नाही — त्यासाठी पूर्ण कुंडली हवी. म्हणूनच आमचे विवाह कुंडली मिलन दोघांच्या जन्मतपशिलावरून — तारीख, वेळ आणि स्थान — तयार होते. त्यात अष्टकूटाचे 36 गुण, मंगळ दोष, नाडी आणि भकूट, दोषांचा परिहार (शास्त्रात सांगितलेल्या अशा स्थिती ज्यांत दोषाचा परिणाम कमी होतो) आणि उपाय — सगळे खऱ्या ग्रहस्थितीवरून पाहिले जाते. आज जे आई-वडील बाळाची जन्मवेळ नीट लिहून ठेवतात, ते पुढे त्याच्या विवाह-मिलनाला अचूक बनवण्याचा पाया घालतात. नावाचे अक्षर परंपरेचा सुंदर धागा आहे, पण विवाहाचा निर्णय खऱ्या कुंडलीवरूनच घ्यावा.

आई-वडील आणि बाळाचे गृह-शांती मिलन

आमचे गृह-शांती कुंडली मिलन घरातल्या कोणत्याही दोन सदस्यांसाठी तयार होते — त्यात आई किंवा वडील आणि मूलसुद्धा येऊ शकतात. हा अहवाल दोघांच्या कुंडलीवरून त्यांचा स्वभाव-मेळ, दोघांचा चंद्र (मनाची स्थिती), चतुर्थ स्थान (घराचे सुख आणि शांती), वाणीचे स्थान, सध्याची दशा आणि शनीचे गोचर, आणि परंपरेनुसार पितृदोष व कालसर्प योग पाहतो, आणि मग प्रत्येक गोष्टीसाठी सोपा उपाय सांगतो.

हे स्पष्ट सांगायला हवे — हा अहवाल बाळाचे शिक्षण, नोकरी, पैसा किंवा भविष्य यांचे भाकीत करत नाही. तो एवढेच सांगतो — दोघांचे स्वभाव आणि मन कुठे जुळतात, कुठे वेगळे चालतात, घरातल्या वातावरणावर कोणाचा सध्याचा काळ परिणाम करतो आहे, आणि तो सांभाळण्यासाठी कोणता उपाय कोणासाठी आहे. मूल थोडे मोठे झाल्यावर आई-वडिलांना वाटू लागले, आपण एकमेकांना समजून घेण्यात अडखळतो, किंवा नवे बाळ आल्यानंतर घरातले वातावरण जड वाटू लागले, तर हे मिलन उपयोगी पडते. घरातल्या प्रत्येक अडचणीचे कारण ग्रह नसतात, आणि हा अहवाल घरातल्या कोणत्याही एका सदस्याला — ना बाळाला, ना आई-वडिलांना — दोषी ठरवत नाही.

पेमेंटनंतर मिलनाचा संपूर्ण निकाल साइटवर लगेच उघडतो. पूर्ण अहवाल PDF मध्ये मिळतो — त्यात दोघांची स्वतःची कुंडली, प्रत्येक गोष्टीचे कारण, उपायांचा पूर्ण विधी, आठवड्याचा क्रम आणि "तुमचे प्रश्न — थेट उत्तरे" असतात. जन्मवेळ आठवत नसेल तर ती रिकामी ठेवता येते, पण मग मिलन थोडे कमी अचूक होते — हीच गोष्ट नावाच्या अक्षरालाही लागू होते.

नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न