आजचे पंचांग — तिथी, वार, नक्षत्र, योग, करण आणि दिवसाच्या शुभ वेळा

पंचांग (पाच अंगांचे हिंदू दिनदर्शक) महाराष्ट्रातील घराघरांत शेकडो वर्षे रोज उघडले जाते. घरात भिंतीवरचे कालनिर्णय असो किंवा गुरुजींचे जाडजूड पंचांग — व्रते, सण, बारसे, गृहप्रवेश आणि लग्न यांच्या तारखा यातूनच ठरतात. तरीही अनेकांना पंचांगाचे पान गोंधळाचे वाटते. इतकी नावे, इतक्या वेळा, आणि त्यात 'राहुकाळ' सारखा शब्द — जो ऐकताच मनात थोडी धाकधूक होते.

हे पान तो गोंधळ दूर करण्यासाठी आहे. सर्वात वर आजचे पंचांग आहे, जे आमची गणना रोज ग्रहांच्या खऱ्या स्थितीवरून तयार करते. त्यानंतर प्रत्येक अंगाचा सरळ अर्थ, वेळा काढण्याची पद्धत, वेगवेगळ्या शहरांत वेळा का बदलतात याचे कारण, आणि शेवटी विवाह मुहूर्ताची गोष्ट — जिथे एकटे पंचांग पुरेसे नसते, वधू आणि वर दोघांची कुंडलीही पाहावी लागते. कुंडली मिलन ज्योतिषची टीम हा लेख तुमच्यासाठी घेऊन आली आहे — घाबरवण्यासाठी नाही, समजावण्यासाठी.

पंचांग म्हणजे काय — पाच अंगे एका नजरेत

पंचांग हा शब्द दोन भागांचा — पंच (पाच) आणि अंग (भाग). प्रत्येक दिवस पाच प्रकारे ओळखला जातो. त्यांपैकी चार — तिथी, नक्षत्र, योग आणि करण — आकाशातील सूर्य आणि चंद्राच्या स्थितीवरून ठरतात. पाचवे, वार, सूर्योदयावरून चालते. म्हणजे पंचांग हे आकाशाचे घड्याळ आहे — यात अंदाज नाही, सरळ गणित आहे.

आकाशाचे पूर्ण वर्तुळ 360 अंशांत (डिग्री) विभागलेले असते. सूर्य त्यावर रोज साधारण एक अंश चालतो, तर चंद्र साधारण 12 ते 15 अंश. पंचांगाची चार अंगे म्हणजे या दोघांच्या गतीचा हिशोब.

घटिका, पळ आणि मुहूर्त — जुनी कालमापे

जुन्या पंचांगांत वेळ घटिका आणि पळांत लिहिली जात असे. एक घटिका (घडी) म्हणजे 24 मिनिटे, आणि दोन घटिकांचा एक मुहूर्त — साधारण 48 मिनिटे. दिवस-रात्रीत 30 मुहूर्त असतात — 15 दिवसाचे आणि 15 रात्रीचे. आज बोलण्यात 'मुहूर्त' म्हणजे 'शुभ वेळ', पण गणितात ते वेळेचे एक माप आहे. 'चौघडिया' हे नावही इथूनच आले — साधारण चार घडींचा एक भाग.

तिथी — चंद्र सूर्याच्या किती पुढे आहे

अमावास्येला सूर्य आणि चंद्र आकाशात जवळजवळ एकाच ठिकाणी असतात. त्यानंतर चंद्र वेगाने पुढे सरकतो आणि रोज सूर्यापासून साधारण 12 अंश पुढे जातो. सूर्य-चंद्रातील प्रत्येक 12 अंशांचे अंतर म्हणजे एक तिथी. 360 ला 12 ने भागले की 30 — म्हणूनच एका चांद्र महिन्यात 30 तिथी असतात.

चंद्राची गती नेहमी सारखी नसते — कधी जलद, कधी मंद. त्यामुळे एखादी तिथी साधारण 20 तासांत संपते, तर एखादी 26-27 तास घेते. तिथी कोणत्याही वेळी सुरू होऊ शकते आणि संपू शकते — सकाळी, दुपारी, रात्री किंवा मध्यरात्रीनंतर. म्हणूनच तिथी आणि कॅलेंडरची तारीख नेहमी सोबत चालत नाहीत.

दोन पक्ष — शुद्ध (शुक्ल) आणि वद्य (कृष्ण)

पक्ष म्हणजे पंधरवडा, साधारण 15 दिवस. प्रत्येक चांद्र महिन्यात दोन पक्ष असतात. मराठी पंचांगात त्यांना शुद्ध आणि वद्य असेही म्हणतात — जसे 'चैत्र शुद्ध प्रतिपदा' किंवा 'श्रावण वद्य अष्टमी'.

• शुक्ल (शुद्ध) पक्ष — अमावास्येनंतरच्या प्रतिपदेपासून पौर्णिमेपर्यंत. चंद्र रोज थोडा वाढताना दिसतो.
• कृष्ण (वद्य) पक्ष — पौर्णिमेनंतरच्या प्रतिपदेपासून अमावास्येपर्यंत. चंद्र रोज थोडा कमी होताना दिसतो.

दोन्ही पक्षांत तिथींची नावे तीच — प्रतिपदा, द्वितीया, तृतीया, चतुर्थी, पंचमी, षष्ठी, सप्तमी, अष्टमी, नवमी, दशमी, एकादशी, द्वादशी, त्रयोदशी आणि चतुर्दशी. फरक फक्त पंधराव्या तिथीचा. शुद्ध पक्षाची पंधरावी पौर्णिमा, वद्य पक्षाची पंधरावी अमावास्या. म्हणून पंचांगात तिथीसोबत पक्ष नक्की पाहा. नुसते 'एकादशी' अपुरे आहे; 'शुद्ध एकादशी' किंवा 'वद्य एकादशी' पूर्ण आहे.

पाच गट — नंदा, भद्रा, जया, रिक्ता, पूर्णा

जुन्या आचार्यांनी पंधरा तिथी पाच गटांत वाटल्या. प्रत्येक गटात तीन तिथी, आणि ही वाटणी दोन्ही पक्षांत सारखीच.

रिक्ता म्हणजे 'रिकामी'. परंपरा सांगते की या तिथींना सुरू केलेली मंगल गोष्ट थोडी अपुरी राहू शकते, म्हणून लग्न किंवा गृहप्रवेशासाठी या तिथी सहसा निवडल्या जात नाहीत. पण यात भीतीचे काहीच कारण नाही. चतुर्थी ही गणपती बाप्पाची तिथी आहे — गणेश चतुर्थी आणि संकष्टी दोन्ही चतुर्थीलाच. नवमीला रामनवमी येते. चतुर्दशी ही शंकराची तिथी — महाशिवरात्रही चतुर्दशीलाच येते. पूजा आणि व्रतांसाठी या तिथी अतिशय पवित्र आहेत. 'रिक्ता' याचा अर्थ एवढाच की नव्या संसाराच्या सुरुवातीसाठी दुसरी तिथी अधिक चांगली.

एकादशी हा विठ्ठलाचा, म्हणजे विष्णूचा, उपवासाचा दिवस — आषाढी आणि कार्तिकी एकादशी महाराष्ट्रात किती मोठ्या असतात हे सांगायला नको. त्रयोदशीच्या संध्याकाळी प्रदोष व्रत असते.

पौर्णिमा आणि अमावास्या

पौर्णिमेला चंद्र सूर्याच्या बरोबर समोर, म्हणजे 180 अंशांवर असतो. सूर्याचा पूर्ण प्रकाश त्याच्यावर पडतो, म्हणून तो पूर्ण गोल चमकतो. अनेक मोठे सण पौर्णिमेला येतात — गुरुपौर्णिमा, श्रावणी पौर्णिमेला नारळी पौर्णिमा आणि रक्षाबंधन, कोजागरी पौर्णिमा, त्रिपुरारी पौर्णिमा, आणि फाल्गुन पौर्णिमेला होळी. सत्यनारायणाची पूजाही अनेकदा पौर्णिमेला होते.

अमावास्येला चंद्र सूर्यासोबत असतो, त्यामुळे दिसत नाही. परंपरेत हा दिवस पितरांची (पूर्वजांची) आठवण, दान आणि शांत साधनेचा मानला जातो. सोमवारी आलेल्या अमावास्येला सोमवती अमावास्या म्हणतात. दिवाळीतील लक्ष्मीपूजनही अमावास्येच्या रात्रीच होते.

अमावास्या हा अशुभ दिवस नाही; फक्त लग्न किंवा गृहप्रवेशासारख्या नव्या सुरुवातीसाठी तो सहसा निवडला जात नाही.

उदय तिथी, क्षय तिथी आणि वृद्धी तिथी

दिवसाची तिथी ती मानली जाते जी सूर्योदयाच्या वेळी चालू असते. हिला उदय तिथी (सूर्योदयाची तिथी) म्हणतात. समजा सकाळी 6:15 ला सूर्योदय आहे आणि पंचमी 9:40 पर्यंत आहे, नंतर षष्ठी. तर पूर्ण दिवस पंचमीचाच मानला जाईल — दिवसाचा मोठा भाग षष्ठीत गेला तरी.

कधी एखादी तिथी इतकी लहान असते की ती एका सूर्योदयानंतर सुरू होऊन पुढच्या सूर्योदयाआधीच संपते. तिला कोणत्याच सूर्योदयाची साथ मिळत नाही. हिला क्षय तिथी म्हणतात, आणि कॅलेंडरमध्ये ती तिथी जणू गाळलेली दिसते. उलटेही होते — एखादी तिथी दोन सूर्योदयांना स्पर्श करते. तेव्हा दोन दिवस एकच तिथी लिहिली जाते; हिला वृद्धी तिथी म्हणतात. म्हणूनच कधी कॅलेंडरमध्ये 'दशमीनंतर थेट द्वादशी' किंवा 'दोन दिवस एकादशी' दिसते. ही चूक नाही — चंद्राच्या बदलत्या गतीचा थेट परिणाम आहे.

व्रतांचे स्वतःचे नियमही असतात — संकष्टी चतुर्थीत चंद्रोदयाची तिथी पाहतात, गोकुळाष्टमीत मध्यरात्रीची, आणि प्रदोषात सूर्यास्तानंतरची वेळ.

अमांत आणि पौर्णिमांत — महिन्याचे नाव दोन प्रकारे

चांद्र महिन्यांची नावे — चैत्र, वैशाख, ज्येष्ठ, आषाढ, श्रावण, भाद्रपद, आश्विन, कार्तिक, मार्गशीर्ष, पौष, माघ, फाल्गुन — दोन प्रकारे मोजली जातात.

• अमांत (अमावास्येला संपणारा महिना) — महाराष्ट्र, गुजरात, कर्नाटक, आंध्र प्रदेश अशा राज्यांत.
• पौर्णिमांत (पौर्णिमेला संपणारा महिना) — उत्तर भारताच्या बहुतेक भागांत.

शुद्ध पक्षाचा महिना दोन्हींत एकच असतो. वद्य पक्षात महिन्याचे नाव बदलते. उदाहरणार्थ, गोकुळाष्टमी आपल्याकडे श्रावण वद्य अष्टमी असते, तर उत्तर भारतात तिलाच भाद्रपद कृष्ण अष्टमी म्हणतात — दिवस एकच. दिल्लीतले नातेवाईक महिन्याचे नाव वेगळे सांगत असतील, तर दोघेही बरोबर असू शकतात.

साधारण दर तीन वर्षांनी एक चांद्र महिना दोनदा येतो. याला अधिक मास किंवा पुरुषोत्तम मास म्हणतात — महाराष्ट्रात 'धोंड्याचा महिना' म्हणून जावयाला वाण देण्याची प्रथाही आहे. हा महिना यासाठी आवश्यक आहे की चांद्र वर्ष (साधारण 354 दिवस) सौर वर्षाच्या (साधारण 365 दिवस) आणि ऋतूंच्या मागे पडू नये. परंपरेत अधिक मासात लग्नासारखे संस्कार करत नाहीत, पण पूजा, जप, दान आणि भक्तीसाठी हा महिना फार चांगला मानला जातो.

वार — दिवस सूर्योदयापासून सुरू होतो

आपले घड्याळ मध्यरात्री 12 वाजता तारीख बदलते. पंचांगात तसे नाही. ज्योतिषात वार सूर्योदयापासून सुरू होऊन पुढच्या सूर्योदयापर्यंत चालतो.

याचा थेट परिणाम पाहा. एखादे बाळ मंगळवारच्या रात्री 3 वाजता, म्हणजे सूर्योदयापूर्वी जन्मले, तर कॅलेंडरमध्ये तारीख बुधवारची असेल. पण पंचांगात तो मंगळवारच, कारण बुधवार अजून सूर्योदयासोबत सुरू झालेला नाही. याच कारणाने राहुकाळ, चौघडिया आणि होराही सूर्योदयापासून मोजले जातात, मध्यरात्रीपासून नाही. आमची कुंडलीची गणनाही हाच नियम पाळते — सूर्योदयापूर्वीच्या जन्मासाठी आदल्या दिवसाचा वार घेतला जातो.

सात वार आणि त्यांचे स्वामी

प्रत्येक वाराचा एक स्वामी ग्रह आहे, आणि वाराचे नाव त्याच ग्रहावरून आहे.

परंपरेत सोम, बुध, गुरू आणि शुक्र या वारांना सौम्य (कोमल) वार म्हणतात, तर रवी, मंगळ आणि शनी यांना क्रूर (कठोर) वार. 'क्रूर' म्हणजे वाईट नाही. हे दिवस धाडस, शिस्त आणि कठोर निर्णयांचे आहेत. मंगळवारी आणि शनिवारी लाखो लोक मारुतीरायाची आणि शनिदेवाची पूजा करतात. हे दिवस घाबरण्याचे नाहीत, साधनेचे आहेत.

वारांचा क्रम कुठून आला — होरेची गोष्ट

रविवारनंतर सोमवारच का येतो, गुरुवार का नाही — असा प्रश्न कधी पडला आहे का? याचे उत्तर होरेत आहे.

प्राचीन ज्योतिषाने सात ग्रहांना त्यांच्या गतीच्या क्रमाने मांडले — सर्वात मंद शनी, मग गुरू, मंगळ, सूर्य, शुक्र, बुध, आणि सर्वात जलद चंद्र. दिवस-रात्रीचे 24 होरा (साधारण तासा-तासाचे भाग) केले, आणि प्रत्येक होरेचा स्वामी याच क्रमाने बदलतो.

रविवारच्या सूर्योदयाला पहिली होरा सूर्याची असते. मग शुक्र, बुध, चंद्र, शनी, गुरू, मंगळ — आणि पुन्हा सूर्य. अशा 24 होरा पूर्ण झाल्या की पुढच्या सूर्योदयाची पहिली होरा चंद्राच्या वाट्याला येते. म्हणून पुढचा दिवस सोमवार. असेच मोजत गेले की पुढचे दिवस मंगळ, बुध, गुरू, शुक्र आणि शनीच्या होरेने सुरू होतात. आठवड्याचा क्रम याच गणितातून आला आहे.

परंपरेत ज्या ग्रहाची होरा, त्याच्याशी जोडलेले काम त्यात चांगले मानले जाते — बुधाच्या होरेत अभ्यास, गुरूच्या होरेत पूजा. हे बारीक साधन आहे; रोज याची काळजी करण्याची गरज नाही.

नक्षत्र — आज चंद्र कोणत्या तारकासमूहाजवळ आहे

आकाशातील चंद्राचा मार्ग 27 समान भागांत विभागलेला आहे. प्रत्येक भाग एका तारकासमूहाने ओळखला जातो — हेच नक्षत्र. एक नक्षत्र 13 अंश 20 कलांचे असते (कला म्हणजे अंशाचा साठावा भाग). चंद्र साधारण 27.3 दिवसांत आकाशाची पूर्ण फेरी पूर्ण करतो, म्हणून रोज साधारण एक नक्षत्र पुढे सरकतो. पंचांगात 'आजचे नक्षत्र' म्हणजे — चंद्र या क्षणी कोणत्या नक्षत्रात आहे.

इथे एक मराठी गोंधळ दूर करूया. पावसाची नक्षत्रे — मृग, आर्द्रा, पुनर्वसू वगैरे — ही सूर्याची नक्षत्रे आहेत. सूर्य एका नक्षत्रात साधारण तेरा-चौदा दिवस राहतो, म्हणून 'मृग लागला' असे जूनच्या सुरुवातीला म्हणतात. पण पंचांगातले 'आजचे नक्षत्र' हे चंद्राचे असते, आणि ते रोज बदलते.

प्रत्येक नक्षत्राचे चार चरण (पाद) असतात, प्रत्येक चरण 3 अंश 20 कलांचा. जन्माच्या वेळचे चंद्राचे नक्षत्र आणि चरण यावरूनच नावाचे पहिले अक्षर ठरते. हेच जन्मनक्षत्र कुंडली मिलनात फार महत्त्वाचे ठरते. अष्टकूट (आठ कसोट्यांच्या मिलनाचे) चार कूट — तारा, योनी, गण आणि नाडी — थेट दोघांच्या जन्मनक्षत्रावरून ठरतात.

27 नक्षत्रे आणि त्यांचे स्वामी

विंशोत्तरी दशेत (120 वर्षांच्या दशाचक्रात) प्रत्येक नक्षत्राचा एक स्वामी ग्रह आहे. क्रम नेहमी हाच — केतू, शुक्र, सूर्य, चंद्र, मंगळ, राहू, गुरू, शनी, बुध. हा क्रम 27 नक्षत्रांत बरोबर तीन वेळा फिरतो. जन्माच्या वेळी चंद्र ज्या नक्षत्रात असतो, आयुष्याची पहिली दशा त्याच नक्षत्राच्या स्वामीची असते.

नक्षत्रांचे सात स्वभाव — स्थिर, चर, तीक्ष्ण आणि बाकी

मुहूर्त ग्रंथांत (शुभ वेळ निवडण्याच्या शास्त्रात) 27 नक्षत्रांना त्यांच्या स्वभावानुसार सात गटांत ठेवले आहे. गटावरून कळते की परंपरेने कोणते नक्षत्र कोणत्या कामाशी जोडले.

हे गट ढोबळ मार्गदर्शन आहेत, अंतिम नियम नाहीत. प्रत्येक संस्काराची आपली वेगळी यादी असते. उदाहरणार्थ, विवाहासाठी मुहूर्त चिंतामणी अकरा नक्षत्रे सांगतो — रोहिणी, मृग, मघा, उत्तरा फाल्गुनी, हस्त, स्वाती, अनुराधा, मूळ, उत्तराषाढा, उत्तरा भाद्रपदा आणि रेवती. लक्षात घ्या, यात मघा (उग्र गट) आणि मूळ (तीक्ष्ण गट) सुद्धा आहेत. आणि खरेदी-पूजेसाठी अतिशय शुभ मानले जाणारे पुष्य विवाहाच्या या यादीत नाही. म्हणजे नक्षत्राचा गट पाहून स्वतःच निष्कर्ष काढू नका — ज्या कामासाठी पाहत आहात, त्याचा नियम पाहा.

गुरुवारी किंवा रविवारी पुष्य नक्षत्र असेल (गुरुपुष्य, रविपुष्य), तर परंपरा तो दिवस खरेदी किंवा नवे खाते उघडण्यासाठी फार चांगला मानते — गुरुपुष्यामृताला सोने खरेदीची प्रथा महाराष्ट्रात प्रसिद्ध आहे. आणि पंचक — चंद्र कुंभ आणि मीन राशीत असतानाचे साधारण पाच दिवस — यात परंपरा छत घालण्यासारखी काही कामे टाळते; रोजची कामे नेहमीप्रमाणे चालतात.

योग — सूर्य आणि चंद्राची बेरीज

तिथीत सूर्य-चंद्रातील अंतर पाहतात; योगात दोघांच्या अंशांची बेरीज करतात. त्या बेरजेचे 13 अंश 20 कलांचे भाग केले की 27 पैकी एक योग मिळतो. सूर्य आणि चंद्र दोघेही पुढे सरकतात, म्हणून बेरीज रोज साधारण 13-14 अंशांनी वाढते आणि योग जवळजवळ रोज बदलतो.

एक महत्त्वाची गोष्ट: पंचांगातला 'योग' आणि कुंडलीतले 'योग' (जसे गजकेसरी किंवा राजयोग) पूर्णपणे वेगळे आहेत. कुंडलीतला योग ग्रहांच्या परस्पर स्थितीतून बनतो. पंचांगाचा योग हा फक्त दिवसाचे एक अंग आहे.

सत्तावीस योग क्रमाने असे: विष्कंभ, प्रीती, आयुष्मान, सौभाग्य, शोभन, अतिगंड, सुकर्मा, धृती, शूल, गंड, वृद्धी, ध्रुव, व्याघात, हर्षण, वज्र, सिद्धी, व्यतीपात, वरीयान, परिघ, शिव, सिद्ध, साध्य, शुभ, शुक्ल, ब्रह्म, इंद्र आणि वैधृती.

व्यतीपात आणि वैधृती — आणि बाकी सात

परंपरेत दोन योग — व्यतीपात (17 वा) आणि वैधृती (27 वा) — शुभ कामाच्या सुरुवातीसाठी पूर्णपणे टाळले जातात. आणखी सात — विष्कंभ, अतिगंड, शूल, गंड, व्याघात, वज्र आणि परिघ — यांत परंपरा सहसा सुरुवातीचा भाग सोडायला सांगते (परिघात पहिला अर्धा भाग). बाकी अठरा योग साधारण किंवा शुभ मानले जातात — जसे प्रीती, सौभाग्य, सुकर्मा, सिद्धी, शिव, सिद्ध, शुभ आणि ब्रह्म.

व्यतीपात आणि वैधृतीच्या दिवशीही घाबरण्याचे कारण नाही. परंपरेत या दिवसांत दान, जप आणि पूजेचे फळ मोठे मानले आहे. म्हणजे हे दिवस नव्या सुरुवातीचे नाहीत, आतल्या साधनेचे आहेत. रोजचे काम, ऑफिस, अभ्यास — सगळे नेहमीप्रमाणे चालते.

करण — अर्धी तिथी

प्रत्येक तिथीचे दोन अर्धे भाग असतात, आणि प्रत्येक अर्ध्या भागाला करण म्हणतात — म्हणजे सूर्य-चंद्रातील अंतराचे 6 अंश. एका चांद्र महिन्यात 30 तिथी, म्हणजे 60 करणे. पण नावे फक्त 11:

• 7 चर करणे (पुन्हा पुन्हा येणारी) — बव, बालव, कौलव, तैतिल, गर, वणिज आणि विष्टी. ही याच क्रमाने फिरतात आणि महिन्यात आठ-आठ वेळा येतात. वणिज हे नाव 'वणिक' (व्यापारी) वरून आले आहे, म्हणून ते देवाण-घेवाणीशी जोडले जाते.
• 4 स्थिर करणे (महिन्यात एकदाच) — शकुनी, चतुष्पाद, नाग आणि किंस्तुघ्न.

स्थिर करणे महिन्यात ठरलेल्या जागी येतात. किंस्तुघ्न शुद्ध प्रतिपदेच्या पहिल्या अर्ध्यात येते. शकुनी वद्य चतुर्दशीच्या दुसऱ्या अर्ध्यात. चतुष्पाद अमावास्येच्या पहिल्या अर्ध्यात आणि नाग दुसऱ्या अर्ध्यात. बाकी 56 अर्ध्या भागांत सात चर करणे क्रमाने फिरत राहतात. किंस्तुघ्न शुभ मानले जाते; बाकी तीन स्थिर करणे अमावास्येच्या आसपास येतात, म्हणून लग्नासारख्या कामांत सहसा घेतली जात नाहीत.

विष्टी — जिला भद्रा म्हणतात

सातवे चर करण विष्टी आहे, जिला बोलीभाषेत भद्रा म्हणतात. परंपरा नव्या मंगल सुरुवातीसाठी — लग्न, गृहप्रवेश, नवे काम — भद्रा टाळते. याचे सर्वांच्या ओळखीचे उदाहरण म्हणजे रक्षाबंधन आणि होळी. लोक पंचांग पाहून भद्रा संपल्यानंतर राखी बांधतात, आणि होळीही भद्रेनंतरच पेटवतात.

भद्रा महिन्यात आठ वेळा येते, प्रत्येक वेळी साधारण अर्ध्या तिथीइतकी — दहा ते तेरा तास. शुद्ध पक्षात ती चतुर्थी आणि एकादशीच्या दुसऱ्या अर्ध्यात, आणि अष्टमी आणि पौर्णिमेच्या पहिल्या अर्ध्यात येते. वद्य पक्षात तृतीया आणि दशमीच्या दुसऱ्या अर्ध्यात, आणि सप्तमी आणि चतुर्दशीच्या पहिल्या अर्ध्यात. भद्रेतही पूजा, जप, दान आणि रोजची आवश्यक कामे सगळी होतात.

एक गैरसमज दूर करूया. तिथींचा 'भद्रा' गट (द्वितीया, सप्तमी, द्वादशी) आणि भद्रा करण (विष्टी) — या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत. नाव सारखे, अर्थ वेगळा. भद्रा तिथी कल्याणकारी मानली जाते; भद्रा करण नव्या सुरुवातीत टाळले जाते.

राहुकाळ, यमगंड आणि गुलिक काळ — दिवसाच्या आठ भागांचा हिशोब

या तिन्ही वेळा एकाच पद्धतीने काढल्या जातात. सूर्योदयापासून सूर्यास्तापर्यंतच्या दिवसाचे आठ समान भाग करा. मग वारानुसार एक भाग राहुकाळ, एक यमगंड आणि एक गुलिक काळ असतो. दिवस बरोबर 12 तासांचा असेल तर प्रत्येक भाग दीड तासाचा; दिवस लहान-मोठा असेल तर भागही त्याच प्रमाणात लहान-मोठा.

पहिला भाग सूर्योदयापासून सुरू होतो आणि आठवा सूर्यास्ताला संपतो.

एका उदाहरणाने समजून घ्या

समजा एखाद्या सोमवारी तुमच्या शहरात सूर्योदय 6:20 ला आणि सूर्यास्त 17:56 ला आहे.

1. दिवसाची लांबी: 6:20 ते 17:56 = 11 तास 36 मिनिटे = 696 मिनिटे.
2. एक भाग: 696 ÷ 8 = 87 मिनिटे.
3. सोमवारचा राहुकाळ दुसरा भाग आहे: 6:20 मध्ये 87 मिनिटे मिळवली की 7:47 — आणि आणखी 87 मिनिटे मिळवली की 9:14. म्हणजे राहुकाळ 7:47 ते 9:14.
4. सोमवारचा यमगंड चौथा भाग: 10:41 ते 12:08.
5. सोमवारचा गुलिक काळ सहावा भाग: 13:35 ते 15:02.

आता उन्हाळ्यातला एक सोमवार घ्या — सूर्योदय 5:30, सूर्यास्त 19:06. दिवस 13 तास 36 मिनिटांचा, म्हणजे एक भाग 102 मिनिटांचा. आता सोमवारचा राहुकाळ 7:12 ते 8:54 असेल.

अनेक कॅलेंडरवर राहुकाळाच्या ठरलेल्या वेळा छापलेल्या असतात — सोमवार 7:30 ते 9:00, अशा. या फक्त त्या दिवशी बरोबर असतात जेव्हा सूर्योदय आणि सूर्यास्त बरोबर 6 वाजता असतात; वरच्या दोन सोमवारांतच 35 मिनिटांचा फरक आला. म्हणून राहुकाळ आपल्या शहराच्या त्याच दिवसाच्या सूर्योदय-सूर्यास्तावरून पाहा. वरच्या वेळा ज्या ठिकाणासाठी बनल्या आहेत, त्यापासून दूर असाल, तर हाच हिशोब स्वतःही करू शकता.

तिन्हींचा अर्थ — सोप्या शब्दांत

• राहुकाळ — राहूशी (छाया ग्रह, भ्रम आणि अचानक बदलांचा कारक) जोडलेला भाग. परंपरा सांगते की यात नवे काम सुरू करू नये — नवा व्यवहार, नव्या प्रवासाची सुरुवात, नवे खाते. जे काम आधीपासून चालू आहे, ते चालू राहू द्या.
• यमगंड — परंपरा हा भाग यमाच्या (धर्मराज — नियम आणि न्यायाची देवता) नावाशी जोडते. गणितात हा दिवसाचा तो भाग आहे ज्याचा स्वामी गुरू मानला जातो. इथेही नवी सुरुवात, विशेषतः प्रवासाची सुरुवात, टाळण्याचा सल्ला आहे.
• गुलिक काळ — शनीचा भाग. दिवसाच्या आठ भागांपैकी पहिल्या भागाचा स्वामी त्या वाराचा ग्रह असतो, मग वारांच्या क्रमाने पुढे (रवी, सोम, मंगळ, बुध, गुरू, शुक्र, शनी). आठव्या भागाला स्वामी मानत नाहीत. ज्या भागाचा स्वामी शनी, तोच गुलिक काळ — जसे रविवारी सातवा भाग शनीचा, आणि शनिवारी पहिला.

राहुकाळ पाहण्याची परंपरा दक्षिण भारतात फार जुनी आहे; महाराष्ट्रासह पश्चिम आणि उत्तर भारतात पूर्वी चौघडिया जास्त पाहिला जायचा, आता बहुतेक पंचांगे दोन्ही छापतात. दक्षिणेतली एक लोकश्रद्धा सांगते की गुलिक काळात सुरू केलेले काम पुन्हा घडते — ही लोकपरंपरा आहे, शास्त्राचा पक्का नियम नाही.

राहुकाळात काय करावे — घाबरू नका

• आवश्यक काम कधीच थांबवू नका. परीक्षा, नोकरीची हजेरी, रेल्वे-बस, दवाखाना, डॉक्टरांची भेट, औषध — यांची वेळ पंचांगावरून नाही, गरजेवरून ठरते.
• जे काम आधीपासून चालू आहे — ऑफिस, दुकान, शेती, घरकाम — ते राहुकाळातही चालू राहू द्या.
• ज्या कामांची वेळ तुमच्या हातात आहे — नवा व्यवहार, नवी गाडी घेऊन पहिल्यांदा बाहेर पडणे, नवे खाते उघडणे — ती थोडी पुढे-मागे करून राहुकाळाबाहेर नेणे सोपे आहे.
• एखादे काम नाइलाजाने राहुकाळातच सुरू करावे लागले, तर सुरू करण्यापूर्वी गणपतीचे स्मरण करा आणि शांत मनाने काम करा.

'ॐ गं गणपतये नमः'

अभिजित मुहूर्त — दुपारची शुभ वेळ

दिवसाचे (सूर्योदय ते सूर्यास्त) 15 समान भाग करा. प्रत्येक भाग एक मुहूर्त. आठव्या मुहूर्ताला अभिजित म्हणतात. तो स्थानिक मध्यान्ह — जेव्हा सूर्य आकाशात सर्वात उंच असतो — त्याच्या आसपास येतो. 'अभिजित' म्हणजे 'ज्याला जिंकता येत नाही असा'. परंपरा हा मुहूर्त जवळजवळ प्रत्येक शुभ कामाच्या सुरुवातीसाठी चांगला मानते, विशेषतः त्या दिवशी दुसरी चांगली वेळ मिळत नसेल तेव्हा.

तेच उदाहरण घेऊ — सूर्योदय 6:20, सूर्यास्त 17:56. दिवस 696 मिनिटांचा, म्हणजे एक मुहूर्त 696 ÷ 15 = साधारण 46 मिनिटे. म्हणजे अभिजित साधारण 11:45 ते 12:31.

परंपरेत बुधवारी अभिजित घेतला जात नाही. रोजच्या लहान शुभ कामांसाठी — नवी नोकरी रुजू होणे, दुकान उघडणे — तो चांगला आधार आहे; पण लग्न, मुंज किंवा गृहप्रवेशासारख्या मोठ्या संस्कारांसाठी दोघांची कुंडली पाहून पूर्ण मुहूर्त काढून घ्यावा.

स्थानिक मध्यान्ह घड्याळाच्या 12 वाजता होत नाही, कारण भारताचे घड्याळ (IST) 82.5 अंश पूर्व रेखांशावर आधारलेले आहे. मुंबई-पुण्यात सूर्य सर्वात उंच साधारण 12:20 ते 12:50 दरम्यान (ऋतूनुसार) पोहोचतो, नागपुरात साधारण 12:00 ते 12:25 दरम्यान, तर गुवाहाटीत साधारण 11:10 ते 11:30 दरम्यान. म्हणून अभिजित मुहूर्तही प्रत्येक शहरात वेगळ्या घड्याळी वेळी येतो.

ब्राह्म मुहूर्त — सूर्योदयापूर्वीची शांत वेळ

ब्राह्म मुहूर्त हा रात्रीच्या 15 मुहूर्तांपैकी चौदावा — म्हणजे सूर्योदयापूर्वीचा दुसरा मुहूर्त. रात्रीचा एक मुहूर्त म्हणजे रात्रीच्या लांबीचा पंधरावा भाग, म्हणून तो ऋतूनुसार बदलतो: रात्र बरोबर 12 तासांची असेल तर 48 मिनिटे, हिवाळ्याच्या लांब रात्री थोडा जास्त, उन्हाळ्यात थोडा कमी. उदाहरण — सूर्योदय 6:20 आणि आदल्या दिवशीचा सूर्यास्त 17:56 असेल तर रात्र 744 मिनिटांची, आणि एक मुहूर्त 744 ÷ 15 = साधारण 49.6 मिनिटे. तेव्हा ब्राह्म मुहूर्त सूर्योदयाच्या साधारण 99 मिनिटे आधीपासून 50 मिनिटे आधीपर्यंत, म्हणजे साधारण 4:41 ते 5:30. आमची गणना हाच नियम पाळते, आणि दाखवलेल्या वेळेची सुरुवात पुढच्या पूर्ण मिनिटापासून, शेवट मागच्या पूर्ण मिनिटापर्यंत ठेवते. काही पंचांगे सूर्योदयापर्यंतचा पूर्ण दीड तास ब्राह्म मुहूर्तात मोजतात — फरक फक्त मोजण्याच्या पद्धतीचा आहे.

ही वेळ पूजा, ध्यान, जप आणि अभ्यासासाठी — विशेषतः पाठांतरासाठी — फार चांगली मानली जाते; आवाज कमी असतो आणि मन लवकर एकाग्र होते. हवे असल्यास गायत्री मंत्राचा जप करू शकता:

'ॐ भूर्भुवः स्वः तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि धियो यो नः प्रचोदयात्॥'

पण ही शरीरावर जबरदस्ती नाही. जे रात्री उशिरापर्यंत काम करतात, आजारी किंवा वयस्कर आहेत, त्यांच्यासाठी पुरेशी झोप आधी; सूर्योदयानंतर शांत मनाने केलेला जपही तितकाच खरा आहे.

चौघडिया — दिवसाचे आठ भाग, सात नावे

चौघडियाही दिवसाचे आठ समान भाग करते — अगदी राहुकाळाच्या हिशोबासारखे. सूर्योदयापासून सूर्यास्तापर्यंत दिवसाचे आठ चौघडिये, आणि सूर्यास्तापासून पुढच्या सूर्योदयापर्यंत रात्रीचे आठ. प्रत्येक भागाचे नाव सातपैकी एक, आणि प्रत्येक नाव एका ग्रहाशी जोडलेले.

महाराष्ट्र, गुजरात, राजस्थान आणि मध्य भारतात दुकान उघडणे, प्रवासाला निघणे किंवा नव्या वहीची सुरुवात करण्यासाठी चौघडिया पाहण्याची फार जुनी परंपरा आहे. दिवाळीत लक्ष्मीपूजनाची आणि वहीपूजनाची वेळही अनेकदा चौघडियावरून काढली जाते.

पहिला चौघडिया वारावरून ठरतो

दिवसाचा पहिला चौघडिया त्याच ग्रहाचा असतो जो त्या वाराचा स्वामी आहे. मग नावे होरेच्या क्रमाने पुढे सरकतात — उद्वेग (सूर्य), चल (शुक्र), लाभ (बुध), अमृत (चंद्र), काळ (शनी), शुभ (गुरू), रोग (मंगळ), आणि पुन्हा उद्वेग. दिवसात भाग आठ आणि नावे सात, म्हणून आठवा चौघडिया पुन्हा पहिल्यासारखाच असतो.

एका गुरुवारचा पूर्ण दिवस

त्याच शहरातला एक गुरुवार घ्या — सूर्योदय 6:20, सूर्यास्त 17:56, प्रत्येक भाग 87 मिनिटांचा.

1. शुभ — 6:20 ते 7:47
2. रोग — 7:47 ते 9:14
3. उद्वेग — 9:14 ते 10:41
4. चल — 10:41 ते 12:08
5. लाभ — 12:08 ते 13:35
6. अमृत — 13:35 ते 15:02
7. काळ — 15:02 ते 16:29
8. शुभ — 16:29 ते 17:56

आता लक्ष द्या. गुरुवारचा राहुकाळ सहावा भाग आहे — 13:35 ते 15:02 — म्हणजे बरोबर अमृत चौघडियावरच! अशा वेळी काय करावे? दोन्ही वेगवेगळ्या परंपरांतून आले आहेत. जे कुटुंब जी परंपरा मानत आले आहे, त्यांनी तीच मानावी. सर्वात सोपा मार्ग म्हणजे अशी वेळ निवडणे जिथे दोन्ही चांगले असतील. या गुरुवारी लाभ चौघडियात (12:08 ते 13:35) ना राहुकाळ, ना यमगंड (6:20 ते 7:47), ना गुलिक (9:14 ते 10:41). त्याच दिवसाचा अभिजित (साधारण 11:45 ते 12:31) सुद्धा चल आणि लाभ यांच्या मध्ये येतो. अशी स्वच्छ वेळ जवळजवळ रोज मिळते.

प्रत्येक शहराची वेळ वेगळी का असते

पंचांगातल्या जवळजवळ सगळ्या वेळा सूर्योदयावर आधारलेल्या आहेत, आणि सूर्योदय प्रत्येक शहरात वेगळा असतो. याची तीन कारणे:

1. पूर्व-पश्चिम (रेखांश) — पृथ्वी पश्चिमेकडून पूर्वेकडे फिरते, म्हणून सूर्य आधी पूर्वेला उगवतो. संपूर्ण भारत एकच घड्याळ पाळतो, तरी गुवाहाटी आणि मुंबईच्या सूर्योदयात दीड तासापर्यंत फरक पडतो.
2. उत्तर-दक्षिण (अक्षांश) — उत्तरेकडच्या शहरांत उन्हाळ्यात दिवस फार मोठा आणि हिवाळ्यात लहान असतो. दक्षिणेत दिवसाची लांबी वर्षभर कमी बदलते.
3. ऋतू — एकाच शहरात जून आणि डिसेंबरच्या सूर्योदयात पावणेदोन तासांपर्यंत फरक असू शकतो.

या वेळा साधारण आहेत. दिल्लीत डिसेंबरच्या दिवसाचा एक भाग (दिवस ÷ 8) साधारण 77 मिनिटांचा, तर जूनमध्ये साधारण 104 मिनिटांचा असतो; मुंबई-पुण्यात हा फरक कमी — साधारण 82 आणि 99 मिनिटे. राहुकाळही त्याच प्रमाणात लहान-मोठा होतो.

तिथी बदलण्याचा क्षण सगळ्यांसाठी एकच, पण दिवसाची तिथी वेगळी असू शकते

तिथी, नक्षत्र, योग आणि करण बदलणे ही आकाशातली घटना आहे. ती संपूर्ण जगात एकाच क्षणी होते. भारतात सगळीकडे घड्याळ एकच, म्हणून 'एकादशी 9:40 पर्यंत' म्हणजे मुंबई आणि नागपूर दोन्हीकडे 9:40 च.

पण दिवसाची तिथी सूर्योदयावरून ठरते. समजा ऑक्टोबरमधल्या एखाद्या दिवशी तिथी सकाळी 6:20 ला बदलते. नागपुरात सूर्योदय साधारण 6:08 ला होऊन गेला, म्हणून तिथे त्या दिवसाची तिथी जुनीच मानली जाईल. मुंबईत सूर्योदय साधारण 6:32 ला, म्हणून तिथे नवी तिथी. म्हणूनच कधी एकच व्रत वेगवेगळ्या शहरांत, आणि परदेशात तर अनेकदा, वेगळ्या दिवशी येते.

दोन पंचांगांत थोडा फरक का दिसतो

• गणनेचा आधार — आजची बहुतेक पंचांगे (दृक् पंचांगे, म्हणजे प्रत्यक्ष दिसणाऱ्या आकाशावर आधारलेली) आधुनिक खगोल-गणितातून ग्रहांची खरी स्थिती घेतात, आणि आमची गणनाही; काही पारंपरिक पंचांगे सूर्यसिद्धांतासारख्या जुन्या सूत्रांवरून बनतात.
• अयनांश — नक्षत्र आणि योग आकाशातील ताऱ्यांच्या हिशोबाने मोजले जातात, म्हणून अयनांशाची (पाश्चात्त्य आणि भारतीय राशिचक्रातील अंतराची) गरज पडते. आमची गणना लाहिरी अयनांश वापरते, जो भारताच्या राष्ट्रीय पंचांगातही स्वीकारलेला आहे. तिथी आणि करणावर अयनांशाचा परिणाम होत नाही.
• सूर्योदयाची व्याख्या — सूर्याची वरची कड दिसणे हा सूर्योदय मानायचा की सूर्याचा मध्यभाग, यानेही एक-दोन मिनिटांचा फरक पडतो. आमची गणना वरची कड घेते, वक्रीभवनाच्या प्रमाणित हिशेबासह — म्हणजे डोळ्यांना सूर्य दिसतो तो क्षण.

हे फरक चुका नाहीत, पद्धती आहेत — एका कुटुंबाने एकाच पंचांगावर टिकून राहावे.

रोजच्या जीवनात पंचांग — शांतपणे, भीतीने नाही

पंचांगाचे खरे काम दिवस समजून घेणे आहे, दिवसाला घाबरणे नाही. पूर्वी गुरुजी सकाळी घरी येऊन दिवसाचे पंचांग वाचून दाखवत — याला पंचांगश्रवण म्हणत. त्याचा भाव असा होता की घरातल्यांनी दिवसाची लय समजून कामे करावीत. आज तेच काम वरची चौकट करते. ती अशी वापरा:

1. सकाळी एक नजर — आजची तिथी, पक्ष आणि नक्षत्र पाहा. एखादे व्रत किंवा सण असेल तर लक्षात राहील.
2. दिवसाचा नकाशा — राहुकाळ कधी आहे, आणि अमृत, शुभ किंवा लाभ चौघडिया कधी. तुमच्या सोयीची नवी कामे या चांगल्या भागांत ठेवा.
3. आवश्यक काम गरजेनुसार — परीक्षा, नोकरी, प्रवास, उपचार — यांची वेळ कधीही पंचांगासाठी पुढे ढकलू नका. आरोग्याचा प्रश्न असेल तर डॉक्टरांचा सल्ला सर्वात आधी; ज्योतिषाचे उपाय उपचारासोबत चालतात, त्याच्या जागी नाही.
4. मोठ्या निर्णयासाठी — लहान काम असेल तर चांगला चौघडिया किंवा अभिजित पुरेसा. लग्न, गृहप्रवेश किंवा मुंज असा मोठा संस्कार असेल, तर जाणकाराकडून पूर्ण मुहूर्त काढून घ्या.
5. मन शांत ठेवा — 'राहुकाळात घराबाहेर पडलो, आता काय होणार' — अशी काळजी करण्याची गरज नाही. पंचांग चांगली वेळ निवडण्याचे साधन आहे, शिक्षा देण्याचे नाही.

वाराच्या स्वामीचा सोपा जप

ज्या दिवशी मन अस्वस्थ असेल, त्या दिवशी त्या दिवसाच्या स्वामी ग्रहाचा मंत्र एक माळ (108 वेळा) जपू शकता — उदाहरणार्थ, गुरुवारी गुरूचा हा मंत्र:

'ॐ ग्रां ग्रीं ग्रौं सः गुरवे नमः'

नियमाने करायचे असेल तर किमान 43 दिवस खंड न पडता. उपवास तेव्हाच करा जेव्हा तब्येत चांगली असेल. कोणताही उपाय कोणत्याही परिणामाची हमी नाही — नियमाने आणि श्रद्धेने केलेला उपाय मनाला आधार देतो.

पंचांग आणि विवाह — मुहूर्तासाठी दोघांची कुंडली का आवश्यक

विवाहाचा मुहूर्त हे पंचांगाच्या सर्वात बारीक कामांपैकी एक आहे. कॅलेंडरमध्ये 'या वर्षीचे विवाह मुहूर्त' म्हणून जी यादी छापलेली असते, ती अर्धे काम आहे. ती फक्त सांगते की कोणत्या दिवशी पंचांगाची पाचही अंगे ठीक आहेत. उरलेले अर्धे काम वधू आणि वराच्या स्वतःच्या कुंडलीवरून होते.

पहिला अर्धा भाग — दिवसाची शुद्धी

• तिथी — रिक्ता तिथी (चतुर्थी, नवमी, चतुर्दशी) आणि अमावास्या सहसा टाळल्या जातात.
• नक्षत्र — वर सांगितलेल्या अकरा नक्षत्रांपैकी एक: रोहिणी, मृग, मघा, उत्तरा फाल्गुनी, हस्त, स्वाती, अनुराधा, मूळ, उत्तराषाढा, उत्तरा भाद्रपदा किंवा रेवती.
• योग — व्यतीपात आणि वैधृती नाही.
• करण — विष्टी (भद्रा) नाही.
• वार — वेगवेगळ्या प्रदेशांची परंपरा वेगवेगळे वार पसंत करते; प्रत्येक कुटुंब आपल्या गुरुजींची परंपरा मानते.

दुसरा अर्धा भाग — वधू आणि वराची स्वतःची कुंडली

• चंद्रबळ — त्या दिवशी चंद्र दोघांच्या जन्मराशीपासून कोणत्या स्थानातून जात आहे. जन्मराशीपासून चौथे, आठवे आणि बारावे स्थान सहसा टाळले जाते.
• ताराबळ — त्या दिवशीचे नक्षत्र दोघांच्या जन्मनक्षत्रापासून मोजल्यावर कोणती तारा बनते. नऊ-नऊच्या मोजणीत तिसरी, पाचवी आणि सातवी तारा कमकुवत मानली जाते. हाच ताऱ्याचा हिशोब कुंडली मिलनाच्या तारा कूटातही लागतो — तिथे दोघे एकमेकांच्या नक्षत्रापासून मोजतात.
• त्रिबळ शुद्धी — उत्तर भारताच्या परंपरेत वधूसाठी गुरूचे गोचर (आकाशातील सध्याचे भ्रमण), वरासाठी सूर्याचे गोचर, आणि दोघांसाठी चंद्र पाहिला जातो.
• लग्नशुद्धी — मंगलाष्टके संपून अक्षता पडतात त्या क्षणी किंवा सप्तपदीच्या वेळी पूर्वेला उगवणारी रास (लग्न) कशी आहे. परंपरा हेही पाहते की त्या वेळच्या कुंडलीचे सातवे स्थान रिकामे असावे आणि लग्नात कठोर स्वभावाचे ग्रह नसावेत.

या सगळ्या गोष्टी दोघांच्या जन्मतारीख, जन्मवेळ आणि जन्मस्थानाशिवाय काढता येत नाहीत. म्हणून एकच 'शुभ तिथी' एका जोडप्यासाठी फार चांगली असू शकते आणि दुसऱ्यासाठी कमी चांगली.

परंपरा कोणत्या काळात विवाह टाळते

• चातुर्मास — आषाढी एकादशीपासून (देवशयनी) कार्तिकी एकादशीपर्यंत (प्रबोधिनी), विशेषतः उत्तर आणि पश्चिम भारतात. महाराष्ट्रात तुळशीच्या लग्नानंतरच लग्नसराई सुरू होते, हे सगळ्यांच्या परिचयाचे आहे.
• खरमास — सूर्य धनू किंवा मीन राशीत असताना, म्हणजे साधारण डिसेंबरच्या मध्यापासून जानेवारीच्या मध्यापर्यंत, आणि मार्चच्या मध्यापासून एप्रिलच्या मध्यापर्यंत.
• गुरू किंवा शुक्राचा अस्त — जेव्हा हे ग्रह सूर्याच्या फार जवळ आल्याने दिसत नाहीत. गुरू आणि शुक्र हे विवाहाचे कारक ग्रह आहेत, म्हणून त्यांच्या अस्तात विवाह ठेवत नाहीत.
• अधिक मास — वर सांगितल्याप्रमाणे.

या परंपरा प्रदेशानुसार थोड्या बदलतात, आणि दक्षिण भारतात काही नियम वेगळे आहेत.

साडेतीन मुहूर्त — सुंदर परंपरा, पण पूर्ण उत्तर नाही

महाराष्ट्रात गुढीपाडवा, अक्षय्य तृतीया आणि विजयादशमी (दसरा) हे पूर्ण, आणि बलिप्रतिपदा (दिवाळी पाडवा) हा अर्धा — असे साडेतीन मुहूर्त मानले जातात. उत्तर भारतात अशाच दिवसांना 'अबूझ मुहूर्त' म्हणतात. श्रद्धा अशी की या दिवशी पंचांग विचारण्याची गरज नसते, आणि खरेदी, नवे काम, गृहप्रवेश या दिवशी अनेक जण करतात. ही लोकपरंपरा सुंदर आहे. पण लक्षात ठेवा — असा मुहूर्त दिवस शुभ असल्याचे सांगतो, दोन व्यक्तींच्या कुंडलीचा मेळ सांगत नाही. दिवस कितीही शुभ असला, तरी दोघांचा स्वभाव, मन (चंद्र), मंगळ आणि नाडी कशी जुळते — हे कुंडली मिलनच सांगते.

मुहूर्ताआधी कुंडली मिलन — आमचा अहवाल काय पाहतो

योग्य क्रम असा आहे: आधी कुंडली मिलन, मग मुहूर्त. मुहूर्त एक दिवस निवडतो; कुंडली मिलन आयुष्यभराच्या साथीकडे पाहते. मिलनात एखादी गोष्ट लक्ष देण्याजोगी आली — जसे मंगळ दोष किंवा नाडी — तर तिचा उपाय लग्नाआधीच सुरू व्हावा, हे सर्वात चांगले. मुहूर्तालाही दोघांचे जन्मनक्षत्र आणि जन्मरास लागते — दोन्ही कामांचा पाया एकच.

आमचे विवाह कुंडली मिलन दोघांच्या जन्मतारीख, वेळ आणि स्थानावरून दोघांची कुंडली तयार करते, आणि मग पाहते:

• अष्टकूटातील आठही कूट आणि 36 पैकी गुण — वर्ण, वश्य, तारा, योनी, ग्रहमैत्री, गण, भकूट आणि नाडी;
• मंगळ दोष — दोघांपैकी कोणाच्या कुंडलीत तयार झाला आहे का, आणि शास्त्रातील सवलत (परिहार) लागू होते का;
• नाडी आणि भकूट — दोष तयार झाला आहे का, आणि त्याची सवलत;
• उपाय — जी गोष्ट लक्ष मागते, तिचे सोपे, निरुपद्रवी उपाय.

पेमेंटनंतर मिलनाचा संपूर्ण निकाल साइटवर लगेच उघडतो. पूर्ण अहवाल PDF मध्ये येतो. त्यात दोघांची स्वतःची कुंडली, उपायांचा पूर्ण विधी, आठवड्याचा क्रम, आणि 'तुमचे प्रश्न — थेट उत्तरे' हा भाग असतो.

काही गोष्टी आम्ही स्पष्ट सांगतो. पहिली — आमचा अहवाल लग्नाची तारीख निवडत नाही. तो सांगतो की दोघांची कुंडली कशी जुळते. मुहूर्त त्यानंतर, दोघांची जन्मरास आणि नक्षत्र दाखवून, एखाद्या जाणकार गुरुजींकडून काढून घ्या — वर समजावलेले नियम त्या संवादात उपयोगी पडतील. दुसरी — कमी गुण आले तरी अहवाल लग्नाला नकार देत नाही. 36 पैकी गुण हा पूर्ण चित्राचा एक भाग आहे; मंगळाची सवलत, नाडी, ग्रहमैत्री — सगळे तोलूनच बोलले जाते, आणि जिथे लक्ष हवे तिथे उपाय सांगितले जातात. तिसरी — धन, संतती किंवा नोकरीचे भविष्य आमचा अहवाल सांगत नाही.

लग्नानंतरही पंचांग सोबत राहते — गृहप्रवेश, घरातली पूजा, सत्यनारायण, सण. पण घरातली शांती फक्त शुभ दिवसाने येत नाही; ती घरातल्या माणसांच्या आपसातल्या जुळवणुकीतून येते. घरात छोट्या छोट्या गोष्टींवरून ताण राहत असेल, तर आमचे गृह-शांती कुंडली मिलन घरातल्या कोणत्याही दोन सदस्यांची कुंडली सोबत ठेवून पाहते — स्वभावाचा मेळ, चंद्र (मन), चौथे स्थान (घराची शांती), वाणी, पितृदोष आणि कालसर्प, सध्याची दशा आणि शनीचे गोचर — आणि दोघांसाठी उपाय सांगते. पितृदोषाची गोष्ट परंपरेतून येते, आणि कालसर्प प्राचीन ग्रंथांत नाही, ती नंतरची परंपरा आहे — अहवाल यांना याच स्वरूपात सांगतो.

नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न