આજનું પંચાંગ — તિથિ, વાર, નક્ષત્ર, યોગ, કરણ અને દિવસના શુભ સમય

પંચાંગ (પાંચ અંગોવાળું હિંદુ દિનપત્ર) ગુજરાતના ઘરોમાં સદીઓથી રોજ ખૂલતું આવ્યું છે. ભીંત પરનું કેલેન્ડર હોય કે મહારાજનું જાડું પંચાંગ — વ્રત, તહેવાર, નામકરણ, વાસ્તુ અને લગ્ન, બધાની તારીખ એમાંથી જ નીકળે છે. તેમ છતાં ઘણાને પંચાંગનું પાનું ગૂંચવણભર્યું લાગે છે. આટલાં નામ, આટલા સમય, અને ઉપરથી 'રાહુકાળ' જેવો શબ્દ — જે સાંભળતાં જ મનમાં થોડી ફાળ પડે.

આ પાનું એ ગૂંચવણ દૂર કરે છે. સૌથી ઉપર આજનું પંચાંગ છે, જે અમારી ગણતરી રોજ ગ્રહોની સાચી સ્થિતિ પરથી બનાવે છે. પછી દરેક અંગનો સીધો અર્થ, સમય કાઢવાની રીત, અને છેલ્લે લગ્નના મુહૂર્તની વાત — જ્યાં વર અને કન્યા બંનેની કુંડળી પણ જોવી પડે છે. આ લેખ કુંડળી મિલન જ્યોતિષની ટીમે લખ્યો છે — ડરાવવા માટે નહીં, સમજાવવા માટે.

પંચાંગ એટલે શું — પાંચ અંગ એક નજરે

પંચાંગ શબ્દ બે ભાગનો બનેલો છે — પંચ (પાંચ) અને અંગ (ભાગ). દરેક દિવસ પાંચ રીતે ઓળખાય છે. એમાંથી ચાર — તિથિ, નક્ષત્ર, યોગ અને કરણ — આકાશમાં સૂર્ય અને ચંદ્રની સ્થિતિ પરથી નીકળે છે. પાંચમું, વાર, સૂર્યોદયથી ચાલે છે. એટલે પંચાંગ આકાશની ઘડિયાળ છે — એમાં અંદાજ નથી, સીધું ગણિત છે.

આકાશના આખા વર્તુળને 360 અંશ (ડિગ્રી)માં વહેંચવામાં આવે છે. સૂર્ય એમાં રોજ આશરે એક અંશ ચાલે છે, અને ચંદ્ર આશરે 12 થી 15 અંશ.

જૂનાં પંચાંગોમાં સમય ઘડી અને પળમાં લખાતો. એક ઘડી (ઘટિકા) એટલે 24 મિનિટ, અને બે ઘડીનું એક મુહૂર્ત — આશરે 48 મિનિટ. દિવસ-રાતમાં 30 મુહૂર્ત હોય છે — 15 દિવસનાં અને 15 રાતનાં. બોલચાલમાં 'મુહૂર્ત' એટલે 'શુભ સમય', પણ ગણિતમાં તે સમયનું માપ છે. 'ચોઘડિયું' નામ પણ અહીંથી જ આવ્યું — આશરે ચાર ઘડીનો એક ભાગ.

તિથિ — ચંદ્ર સૂર્યથી કેટલો આગળ છે

અમાસે સૂર્ય અને ચંદ્ર આકાશમાં લગભગ એક જ જગ્યાએ હોય છે. પછી ચંદ્ર ઝડપથી આગળ વધે છે અને રોજ સૂર્યથી આશરે 12 અંશ આગળ નીકળી જાય છે. સૂર્ય-ચંદ્ર વચ્ચેના દર 12 અંશના અંતરને એક તિથિ કહે છે. 360ને 12 વડે ભાગીએ તો 30 — એટલે જ એક ચાંદ્ર મહિનામાં 30 તિથિ હોય છે.

ચંદ્રની ગતિ હંમેશાં એકસરખી રહેતી નથી — ક્યારેક ઝડપી, ક્યારેક ધીમી. તેથી કોઈ તિથિ આશરે 20 કલાકમાં પૂરી થાય છે, તો કોઈ 26-27 કલાક લે છે. તિથિ દિવસ કે રાતના કોઈ પણ સમયે બદલાઈ શકે છે.

બે પક્ષ — સુદ (શુક્લ) અને વદ (કૃષ્ણ)

પક્ષ એટલે પખવાડિયું, આશરે 15 દિવસ. દરેક ચાંદ્ર મહિનામાં બે પક્ષ હોય છે. ગુજરાતી પંચાંગમાં એને સુદ અને વદ કહે છે — જેમ 'કારતક સુદ એકમ' કે 'શ્રાવણ વદ આઠમ'.

• સુદ (શુક્લ પક્ષ) — અમાસ પછીની એકમથી પૂનમ સુધી. ચંદ્ર રોજ થોડો વધતો દેખાય છે. એને અજવાળિયું પણ કહે છે.
• વદ (કૃષ્ણ પક્ષ) — પૂનમ પછીની એકમથી અમાસ સુધી. ચંદ્ર રોજ થોડો ઘટતો દેખાય છે. એને અંધારિયું પણ કહે છે.

બંને પક્ષમાં તિથિઓનાં નામ એ જ છે. શાસ્ત્રીય નામ અને ઘરની બોલી બંને જાણવાં ઉપયોગી છે: પ્રતિપદા (એકમ), દ્વિતીયા (બીજ), તૃતીયા (ત્રીજ), ચતુર્થી (ચોથ), પંચમી (પાંચમ), ષષ્ઠી (છઠ), સપ્તમી (સાતમ), અષ્ટમી (આઠમ), નવમી (નોમ), દશમી (દશમ), એકાદશી (અગિયારસ), દ્વાદશી (બારસ), ત્રયોદશી (તેરસ) અને ચતુર્દશી (ચૌદસ). ફરક ફક્ત પંદરમી તિથિનો છે — સુદની પંદરમી પૂનમ (પૂર્ણિમા), અને વદની પંદરમી અમાસ (અમાવસ્યા). એટલે પંચાંગમાં તિથિ સાથે પક્ષ જરૂર જુઓ. એકલું 'અગિયારસ' અધૂરું છે; 'સુદ અગિયારસ' કે 'વદ અગિયારસ' પૂરું છે.

પાંચ જૂથ — નંદા, ભદ્રા, જયા, રિક્તા, પૂર્ણા

જૂના આચાર્યોએ પંદર તિથિઓને પાંચ જૂથમાં વહેંચી. દરેક જૂથમાં ત્રણ તિથિ, અને આ વહેંચણી બંને પક્ષમાં સરખી છે.

પરંપરા કહે છે કે રિક્તા તિથિએ શરૂ કરેલી મંગળ વાત થોડી અધૂરી રહી શકે, એટલે લગ્ન કે વાસ્તુ માટે તે સામાન્ય રીતે પસંદ થતી નથી. પણ આમાં ડરવાની વાત નથી — ચોથ ગણપતિ બાપ્પાની તિથિ છે, નોમે રામનવમી આવે છે, અને મહાશિવરાત્રિ ચૌદસે. પૂજા અને વ્રત માટે આ તિથિઓ ખૂબ પવિત્ર છે.

એ જ રીતે અગિયારસ વિષ્ણુ ભગવાનના ઉપવાસનો દિવસ છે, અને તેરસની સાંજે પ્રદોષ વ્રત થાય છે.

પૂનમ અને અમાસ

પૂનમે ચંદ્ર સૂર્યની બરાબર સામે, 180 અંશે હોય છે, તેથી આખો ગોળ ચમકે છે. ગુરુપૂર્ણિમા, શ્રાવણી પૂનમે રક્ષાબંધન, શરદપૂનમના રાસ-ગરબા, દેવદિવાળી (કારતક પૂનમ) અને ફાગણ પૂનમે હોળી — ઘણા તહેવાર પૂનમે આવે છે.

અમાસે ચંદ્ર સૂર્યની સાથે હોય છે, એટલે દેખાતો નથી. પરંપરામાં આ દિવસ પિતૃઓ (પૂર્વજો)ને યાદ કરવાનો, દાન અને શાંત સાધનાનો ગણાય છે. સોમવારે આવતી અમાસને સોમવતી અમાસ કહે છે. દિવાળી પણ આસો વદ અમાસની રાત્રે જ ઊજવાય છે.

અમાસ અશુભ દિવસ નથી; બસ, લગ્ન કે વાસ્તુ જેવી નવી શરૂઆત માટે તે સામાન્ય રીતે પસંદ થતી નથી.

ઉદય તિથિ, ક્ષય તિથિ અને વૃદ્ધિ તિથિ

દિવસની તિથિ એ ગણાય છે જે સૂર્યોદય વખતે ચાલતી હોય. એને ઉદય તિથિ (સૂર્યોદયની તિથિ) કહે છે. ધારો કે સવારે 6:15 વાગ્યે સૂર્યોદય છે અને પાંચમ 9:40 સુધી છે, પછી છઠ. તો આખો દિવસ પાંચમ જ ગણાશે, ભલે દિવસનો મોટો ભાગ છઠમાં વીતે.

ક્યારેક કોઈ તિથિ બે સૂર્યોદયની વચ્ચે જ શરૂ થઈને પૂરી થઈ જાય છે — આને ક્ષય તિથિ કહે છે, અને કેલેન્ડરમાં તે છૂટી ગયેલી દેખાય છે. કોઈ તિથિ બે સૂર્યોદયને સ્પર્શે, તો બે દિવસ એક જ તિથિ લખાય છે — આને વૃદ્ધિ તિથિ કહે છે. આ ભૂલ નથી, ચંદ્રની બદલાતી ગતિનું પરિણામ છે.

વ્રતોના પોતાના નિયમ પણ હોય છે — સંકષ્ટી ચતુર્થીમાં ચંદ્રોદયની તિથિ જોવાય છે, જન્માષ્ટમીમાં મધ્યરાત્રિની, અને પ્રદોષમાં સૂર્યાસ્ત પછીનો સમય.

અમાંત અને પૂર્ણિમાંત — મહિનાનું નામ બે રીતે

ગુજરાતી મહિના — કારતક, માગશર, પોષ, મહા, ફાગણ, ચૈત્ર, વૈશાખ, જેઠ, અષાઢ, શ્રાવણ, ભાદરવો અને આસો — બે રીતે ગણાય છે.

• અમાંત (અમાસે પૂરો થતો મહિનો) — ગુજરાત, મહારાષ્ટ્ર, કર્ણાટક, આંધ્ર પ્રદેશ જેવાં રાજ્યોમાં.
• પૂર્ણિમાંત (પૂનમે પૂરો થતો મહિનો) — ઉત્તર ભારતના મોટા ભાગમાં.

વદમાં મહિનાનું નામ બદલાઈ જાય છે. જેમ જન્માષ્ટમી આપણે ત્યાં શ્રાવણ વદ આઠમ છે, જ્યારે ઉત્તર ભારતમાં એ જ દિવસને ભાદ્રપદ કૃષ્ણ અષ્ટમી કહે છે. દિવાળી આપણે ત્યાં આસો વદ અમાસ છે, ઉત્તરમાં કાર્તિક અમાવસ્યા. ગુજરાતી નવું વર્ષ — બેસતું વર્ષ — કારતક સુદ એકમે શરૂ થાય છે.

આશરે દર ત્રણ વર્ષે એક ચાંદ્ર મહિનો બે વાર આવે છે. એને અધિક માસ કે પુરુષોત્તમ માસ કહે છે. એ એટલા માટે કે ચાંદ્ર વર્ષ (આશરે 354 દિવસ) ઋતુઓથી પાછળ ન પડી જાય. પરંપરામાં અધિક માસમાં લગ્ન થતાં નથી, પણ જપ, દાન, કથા અને ભક્તિ માટે આ મહિનો ખૂબ સારો ગણાય છે — ગુજરાતમાં ઘણી બહેનો આખો મહિનો પુરુષોત્તમનું વ્રત કરે છે.

વાર — દિવસ સૂર્યોદયથી શરૂ થાય છે

ઘડિયાળ મધરાતે તારીખ બદલે છે, પણ પંચાંગમાં વાર સૂર્યોદયથી બીજા સૂર્યોદય સુધી ચાલે છે. કોઈ બાળક મંગળવારની રાત્રે 3 વાગ્યે, એટલે કે સૂર્યોદય પહેલાં જન્મ્યું, તો કેલેન્ડરમાં તારીખ બુધવારની હશે. પણ પંચાંગમાં તે મંગળવાર જ છે, કારણ કે બુધવાર હજી સૂર્યોદય સાથે શરૂ થયો નથી. આ જ કારણે રાહુકાળ, ચોઘડિયાં અને હોરા પણ સૂર્યોદયથી ગણાય છે, મધરાતથી નહીં. અમારી કુંડળીની ગણતરી પણ આ જ નિયમ પાળે છે — સૂર્યોદય પહેલાંના જન્મમાં આગલા દિવસનો વાર લેવાય છે.

સાત વાર અને તેમના સ્વામી

પરંપરામાં સોમ, બુધ, ગુરુ અને શુક્રને સૌમ્ય (કોમળ) વાર કહ્યા છે, અને રવિ, મંગળ અને શનિને ક્રૂર (કડક) વાર. 'ક્રૂર'નો અર્થ ખરાબ નથી — આ દિવસો હિંમત અને શિસ્તના છે, ડરવાના નહીં, સાધનાના.

વારનો ક્રમ ક્યાંથી આવ્યો — હોરાની વાત

રવિવાર પછી સોમવાર જ કેમ આવે છે? એનો જવાબ હોરામાં છે. પ્રાચીન જ્યોતિષે સાત ગ્રહોને તેમની ગતિના ક્રમમાં ગોઠવ્યા — સૌથી ધીમો શનિ, પછી ગુરુ, મંગળ, સૂર્ય, શુક્ર, બુધ, અને સૌથી ઝડપી ચંદ્ર. દિવસ-રાતને 24 હોરા (આશરે કલાક-કલાકના ભાગ)માં વહેંચ્યા, અને દરેક હોરાનો સ્વામી આ જ ક્રમમાં બદલાય છે.

રવિવારના સૂર્યોદયે પહેલી હોરા સૂર્યની હોય છે. પછી શુક્ર, બુધ, ચંદ્ર, શનિ, ગુરુ, મંગળ — અને ફરી સૂર્ય. આમ 24 હોરા પૂરી થાય ત્યારે બીજા સૂર્યોદયની પહેલી હોરા ચંદ્રના ભાગે આવે છે. એટલે બીજો દિવસ સોમવાર. આમ જ ગણતા જાઓ તો પછીના દિવસો મંગળ, બુધ, ગુરુ, શુક્ર અને શનિની હોરાથી શરૂ થાય છે. અઠવાડિયાનો ક્રમ આ ગણિતમાંથી જ આવ્યો છે.

પરંપરામાં જે ગ્રહની હોરા હોય, તેની સાથે જોડાયેલું કામ તેમાં સારું ગણાય છે — બુધની હોરામાં ભણતર, ગુરુની હોરામાં પૂજા. આ બારીક સાધન છે; રોજ તેની ચિંતા કરવાની જરૂર નથી.

નક્ષત્ર — આજે ચંદ્ર કયા તારાજૂથ પાસે છે

આકાશમાં ચંદ્રનો માર્ગ 27 સરખા ભાગમાં વહેંચાયેલો છે. દરેક ભાગ એક તારાજૂથથી ઓળખાય છે — એ જ નક્ષત્ર. એક નક્ષત્ર 13 અંશ 20 કળાનું હોય છે (કળા એટલે અંશનો સાઠમો ભાગ). ચંદ્ર આશરે 27.3 દિવસમાં આખું ચક્કર પૂરું કરે છે, એટલે રોજ આશરે એક નક્ષત્ર આગળ વધે છે.

દરેક નક્ષત્રના ચાર ચરણ (પાદ) હોય છે, દરેક ચરણ 3 અંશ 20 કળાનું. જન્મ વખતે ચંદ્રનું નક્ષત્ર અને ચરણ જ નામના પહેલા અક્ષરનો આધાર બને છે.

આ જ જન્મનક્ષત્ર કુંડળી મિલનમાં ખૂબ કામ આવે છે. અષ્ટકૂટ (આઠ કસોટીવાળા મિલન)ના ચાર કૂટ — તારા, યોનિ, ગણ અને નાડી — સીધા બંનેના જન્મનક્ષત્ર પરથી નીકળે છે.

27 નક્ષત્ર અને તેમના સ્વામી

વિંશોત્તરી દશા (120 વર્ષના દશાચક્ર)માં દરેક નક્ષત્રનો એક સ્વામી ગ્રહ છે. ક્રમ હંમેશાં આ જ છે — કેતુ, શુક્ર, સૂર્ય, ચંદ્ર, મંગળ, રાહુ, ગુરુ, શનિ, બુધ. આ ક્રમ 27 નક્ષત્રમાં બરાબર ત્રણ વાર ફરે છે. જીવનની પહેલી દશા જન્મનક્ષત્રના સ્વામીની હોય છે.

નક્ષત્રોના સાત સ્વભાવ — સ્થિર, ચર, તીક્ષ્ણ અને બાકીના

મુહૂર્ત ગ્રંથોમાં (શુભ સમય પસંદ કરવાના શાસ્ત્રમાં) 27 નક્ષત્રોને સ્વભાવ પ્રમાણે સાત જૂથમાં મૂક્યાં છે.

આ જૂથ મોટું માર્ગદર્શન છે, છેલ્લો નિયમ નહીં. લગ્ન માટે મુહૂર્ત ચિંતામણિ અગિયાર નક્ષત્ર ગણાવે છે — રોહિણી, મૃગશીર્ષ, મઘા, ઉત્તરા ફાલ્ગુની, હસ્ત, સ્વાતિ, અનુરાધા, મૂળ, ઉત્તરાષાઢા, ઉત્તરા ભાદ્રપદ અને રેવતી. ધ્યાન આપો, એમાં મઘા (ઉગ્ર જૂથ) અને મૂળ (તીક્ષ્ણ જૂથ) પણ છે. અને ખરીદી-પૂજા માટે ખૂબ શુભ ગણાતું પુષ્ય લગ્નની આ યાદીમાં નથી. એટલે જે કામ માટે જોઈ રહ્યા છો, તેનો નિયમ જુઓ.

ગુરુવારે કે રવિવારે પુષ્ય નક્ષત્ર હોય (ગુરુપુષ્ય, રવિપુષ્ય), તો પરંપરા એ દિવસને ખરીદી, નવો ચોપડો કે ભણતરની શરૂઆત માટે ખૂબ સારો ગણે છે — ગુજરાતમાં ગુરુપુષ્યામૃતે સોનું લેવાની પ્રથા જાણીતી છે. અને પંચક — ચંદ્ર કુંભ અને મીન રાશિમાં હોય તે આશરે પાંચ દિવસ — માં પરંપરા છત ભરવા જેવાં કેટલાંક કામ ટાળે છે; રોજનાં કામ સામાન્ય રીતે ચાલે છે.

યોગ — સૂર્ય અને ચંદ્રનો સરવાળો

તિથિમાં સૂર્ય-ચંદ્ર વચ્ચેનું અંતર જોવાય છે; યોગમાં બંનેના અંશનો સરવાળો થાય છે. એ સરવાળાને 13 અંશ 20 કળાના ભાગમાં વહેંચીએ, તો 27માંથી એક યોગ મળે છે.

એક જરૂરી વાત: પંચાંગનો 'યોગ' અને કુંડળીના 'યોગ' (જેમ ગજકેસરી કે રાજયોગ) બિલકુલ જુદી વસ્તુ છે. પંચાંગનો યોગ ફક્ત દિવસનું એક અંગ છે.

સત્તાવીસ યોગ ક્રમમાં આ છે: વિષ્કુંભ, પ્રીતિ, આયુષ્માન, સૌભાગ્ય, શોભન, અતિગંડ, સુકર્મા, ધૃતિ, શૂળ, ગંડ, વૃદ્ધિ, ધ્રુવ, વ્યાઘાત, હર્ષણ, વજ્ર, સિદ્ધિ, વ્યતિપાત, વરીયાન, પરિઘ, શિવ, સિદ્ધ, સાધ્ય, શુભ, શુક્લ, બ્રહ્મ, ઇન્દ્ર અને વૈધૃતિ.

વ્યતિપાત અને વૈધૃતિ — અને બાકીના સાત

પરંપરામાં બે યોગ — વ્યતિપાત (17મો) અને વૈધૃતિ (27મો) — શુભ કામની શરૂઆત માટે પૂરેપૂરા ટાળવામાં આવે છે. બીજા સાત — વિષ્કુંભ, અતિગંડ, શૂળ, ગંડ, વ્યાઘાત, વજ્ર અને પરિઘ — એવા છે જેમાં પરંપરા સામાન્ય રીતે શરૂઆતનો ભાગ છોડવાનું કહે છે (પરિઘમાં પહેલો અડધો ભાગ). બાકીના અઢાર યોગ સામાન્ય કે શુભ ગણાય છે — જેમ પ્રીતિ, સૌભાગ્ય, સુકર્મા, સિદ્ધિ, શિવ, સિદ્ધ, શુભ અને બ્રહ્મ.

વ્યતિપાત અને વૈધૃતિના દિવસે પણ ડરવાની વાત નથી — પરંપરામાં આ દિવસોમાં દાન, જપ અને પૂજાનું ફળ મોટું ગણાયું છે. આ દિવસો નવી શરૂઆતના નહીં, અંદરની સાધનાના છે.

કરણ — અડધી તિથિ

દરેક તિથિના બે અડધા ભાગ હોય છે, અને દરેક અડધા ભાગને કરણ કહે છે — એટલે સૂર્ય-ચંદ્રના અંતરના 6 અંશ. એક ચાંદ્ર મહિનામાં 30 તિથિ, એટલે 60 કરણ. પણ નામ ફક્ત 11 છે:

• 7 ચર કરણ (વારંવાર આવતાં) — બવ, બાલવ, કૌલવ, તૈતિલ, ગર, વણિજ અને વિષ્ટિ. આ આ જ ક્રમમાં ફરે છે અને મહિનામાં આઠ-આઠ વાર આવે છે. વણિજ નામ 'વણિક' (વેપારી) પરથી આવ્યું છે, એટલે તે લેવડ-દેવડ સાથે જોડાય છે.
• 4 સ્થિર કરણ (મહિનામાં એક-એક વાર) — શકુનિ, ચતુષ્પાદ, નાગ અને કિંસ્તુઘ્ન.

કિંસ્તુઘ્ન સુદ એકમના પહેલા અડધામાં આવે છે. શકુનિ વદ ચૌદસના બીજા અડધામાં. ચતુષ્પાદ અમાસના પહેલા અડધામાં અને નાગ બીજા અડધામાં. કિંસ્તુઘ્ન શુભ ગણાય છે; બાકીનાં ત્રણ સ્થિર કરણ અમાસની આસપાસ આવે છે, એટલે લગ્ન જેવાં કામમાં સામાન્ય રીતે લેવાતાં નથી.

વિષ્ટિ — જેને ભદ્રા કહે છે

સાતમું ચર કરણ વિષ્ટિ છે, જેને બોલચાલમાં ભદ્રા કહે છે. પરંપરા નવી મંગળ શરૂઆત માટે ભદ્રા ટાળે છે. જાણીતું ઉદાહરણ: લોકો ભદ્રા પૂરી થયા પછી રાખડી બાંધે છે, અને હોળી પણ ભદ્રા પછી જ પ્રગટાવે છે.

ભદ્રા મહિનામાં આઠ વાર આવે છે, દરેક વખતે આશરે અડધી તિથિ જેટલી — દસથી તેર કલાક. સુદમાં તે ચોથ અને અગિયારસના બીજા અડધામાં, અને આઠમ અને પૂનમના પહેલા અડધામાં આવે છે. વદમાં ત્રીજ અને દશમના બીજા અડધામાં, અને સાતમ અને ચૌદસના પહેલા અડધામાં. ભદ્રામાં પણ પૂજા, જપ, દાન અને રોજનાં જરૂરી કામ બધું થાય છે.

એક ગેરસમજ દૂર કરીએ: તિથિઓનું 'ભદ્રા' જૂથ (બીજ, સાતમ, બારસ) અને ભદ્રા કરણ (વિષ્ટિ) જુદી વસ્તુ છે. ભદ્રા તિથિ કલ્યાણકારી ગણાય છે; ભદ્રા કરણ નવી શરૂઆતમાં ટાળવામાં આવે છે.

રાહુકાળ, યમગંડ અને ગુલિક કાળ — દિવસના આઠ ભાગનો હિસાબ

આ ત્રણેય સમય એક જ રીતે નીકળે છે. સૂર્યોદયથી સૂર્યાસ્ત સુધીના દિવસને આઠ સરખા ભાગમાં વહેંચો. પછી વાર પ્રમાણે એક ભાગ રાહુકાળ, એક યમગંડ અને એક ગુલિક કાળ હોય છે. 12 કલાકના દિવસમાં દરેક ભાગ દોઢ કલાકનો; દિવસ નાનો-મોટો તો ભાગ પણ નાનો-મોટો.

એક ઉદાહરણથી સમજો

ધારો કે કોઈ સોમવારે તમારા શહેરમાં સૂર્યોદય 6:20 વાગ્યે અને સૂર્યાસ્ત 17:56 વાગ્યે છે.

1. દિવસની લંબાઈ: 6:20 થી 17:56 = 11 કલાક 36 મિનિટ = 696 મિનિટ.
2. એક ભાગ: 696 ÷ 8 = 87 મિનિટ.
3. સોમવારનો રાહુકાળ બીજો ભાગ છે: 6:20માં 87 મિનિટ ઉમેરો તો 7:47 — અને બીજી 87 મિનિટ ઉમેરો તો 9:14. એટલે રાહુકાળ 7:47 થી 9:14.
4. સોમવારનો યમગંડ ચોથો ભાગ: 10:41 થી 12:08.
5. સોમવારનો ગુલિક કાળ છઠ્ઠો ભાગ: 13:35 થી 15:02.

હવે ઉનાળાનો એક સોમવાર લો — સૂર્યોદય 5:30, સૂર્યાસ્ત 19:06. દિવસ 13 કલાક 36 મિનિટનો, એટલે એક ભાગ 102 મિનિટનો. હવે સોમવારનો રાહુકાળ 7:12 થી 8:54 થશે.

ઘણાં કેલેન્ડરમાં રાહુકાળના નક્કી સમય છપાયેલા હોય છે — સોમવાર 7:30 થી 9:00, વગેરે. આ ફક્ત એ દિવસે સાચા છે જ્યારે સૂર્યોદય અને સૂર્યાસ્ત બરાબર 6 વાગ્યે હોય; ઉપરના બે સોમવારમાં જ 35 મિનિટનો ફરક આવી ગયો. એટલે રાહુકાળ પોતાના શહેરના એ જ દિવસના સૂર્યોદય-સૂર્યાસ્ત પરથી જુઓ. ઉપરના સમય જે સ્થળ માટે બન્યા છે, તેનાથી દૂર હો, તો આ હિસાબ જાતે પણ કરી શકો.

ત્રણેયનો અર્થ — સરળ શબ્દોમાં

• રાહુકાળ — રાહુ (છાયા ગ્રહ, ભ્રમ અને અચાનક બદલાવનો કારક) સાથે જોડાયેલો ભાગ. પરંપરા કહે છે કે એમાં નવું કામ — નવો સોદો, નવી મુસાફરી, નવો ચોપડો — શરૂ ન કરવું; ચાલુ કામ ચાલુ રહે.
• યમગંડ — પરંપરા આ ભાગને યમ (ધર્મરાજ — નિયમ અને ન્યાયના દેવ)ના નામ સાથે જોડે છે. ગણિતમાં આ દિવસનો એ ભાગ છે જેનો સ્વામી ગુરુ ગણાય છે. અહીં પણ નવી શરૂઆત, ખાસ કરીને મુસાફરીની શરૂઆત, ટાળવાની સલાહ છે.
• ગુલિક કાળ — શનિનો ભાગ. દિવસના આઠ ભાગમાં પહેલા ભાગનો સ્વામી એ વારનો ગ્રહ હોય છે, પછી વારના ક્રમે આગળ (રવિ, સોમ, મંગળ, બુધ, ગુરુ, શુક્ર, શનિ). આઠમા ભાગનો કોઈ સ્વામી ગણાતો નથી. જે ભાગનો સ્વામી શનિ હોય, એ જ ગુલિક કાળ — જેમ રવિવારે સાતમો ભાગ, અને શનિવારે પહેલો.

રાહુકાળ જોવાની પરંપરા દક્ષિણ ભારતમાં ખૂબ જૂની છે; ગુજરાતમાં તો વર્ષોથી ચોઘડિયાં જ વધુ જોવાય છે, અને હવે મોટા ભાગનાં પંચાંગ બંને છાપે છે. દક્ષિણમાં એવી પણ એક લોકમાન્યતા છે કે ગુલિક કાળમાં શરૂ કરેલું કામ ફરી ફરી થાય છે — આ લોકપરંપરા છે, શાસ્ત્રનો પાકો નિયમ નથી.

રાહુકાળમાં શું કરવું — ગભરાશો નહીં

• જરૂરી કામ ક્યારેય ન રોકો. પરીક્ષા, નોકરીની હાજરી, ટ્રેન-બસ, દવાખાનું, ડૉક્ટરને મળવું, દવા — આનો સમય પંચાંગથી નહીં, જરૂરિયાતથી નક્કી થાય છે.
• જે કામ પહેલેથી ચાલે છે — ઓફિસ, દુકાન, ખેતી, ઘરકામ — તે રાહુકાળમાં પણ ચાલુ રહેવા દો.
• જે નવા કામનો સમય તમારા હાથમાં છે, તેને થોડું આગળ-પાછળ કરીને રાહુકાળની બહાર લઈ જવું સહેલું છે.
• કોઈ કામ મજબૂરીમાં રાહુકાળમાં જ શરૂ કરવું પડે, તો શરૂ કરતાં પહેલાં ગણપતિ બાપ્પાનું સ્મરણ કરો અને શાંત મનથી કામ કરો.

'ૐ ગં ગણપતયે નમઃ'

અભિજીત મુહૂર્ત — બપોરનો શુભ સમય

દિવસ (સૂર્યોદયથી સૂર્યાસ્ત)ને 15 સરખા ભાગમાં વહેંચો. દરેક ભાગ એક મુહૂર્ત. આઠમા મુહૂર્તને અભિજીત કહે છે. તે સ્થાનિક મધ્યાહ્ન — જ્યારે સૂર્ય આકાશમાં સૌથી ઊંચે હોય — ની આસપાસ આવે છે. 'અભિજીત' એટલે 'જેને જીતી ન શકાય'. પરંપરા એને લગભગ દરેક શુભ કામની શરૂઆત માટે સારું ગણે છે.

એ જ ઉદાહરણ લઈએ — સૂર્યોદય 6:20, સૂર્યાસ્ત 17:56. એક મુહૂર્ત 696 ÷ 15 = આશરે 46 મિનિટ, એટલે અભિજીત આશરે 11:45 થી 12:31.

પરંપરામાં બુધવારે અભિજીત મુહૂર્ત લેવાતું નથી. રોજનાં નાનાં શુભ કામ માટે — નવી નોકરીમાં જોડાવું, દુકાન ખોલવી — તે સારો આધાર છે; પણ લગ્ન, જનોઈ કે વાસ્તુ જેવા મોટા સંસ્કાર માટે બંનેની કુંડળી જોઈને પૂરું મુહૂર્ત કઢાવવું જોઈએ.

સ્થાનિક મધ્યાહ્ન ઘડિયાળના 12 વાગ્યે થતો નથી, કારણ કે ભારતની ઘડિયાળ (IST) 82.5 અંશ પૂર્વ રેખાંશ પર આધારિત છે. અમદાવાદ અને સુરતમાં સૂર્ય સૌથી ઊંચે આશરે 12:25 થી 12:50 વચ્ચે (ઋતુ પ્રમાણે) પહોંચે છે, રાજકોટમાં આશરે 12:30 થી 12:55 વચ્ચે, જ્યારે ગુવાહાટીમાં આશરે 11:10 થી 11:30 વચ્ચે. એટલે અભિજીત પણ દરેક શહેરમાં જુદા સમયે આવે છે.

બ્રહ્મ મુહૂર્ત — સૂર્યોદય પહેલાંનો શાંત સમય

બ્રહ્મ મુહૂર્ત રાતનાં 15 મુહૂર્તમાંનું ચૌદમું છે — એટલે સૂર્યોદય પહેલાંનું બીજું મુહૂર્ત. રાતનું એક મુહૂર્ત રાતની લંબાઈનો પંદરમો ભાગ હોય છે, એટલે તે ઋતુ પ્રમાણે બદલાય છે: રાત બરાબર 12 કલાકની હોય તો 48 મિનિટ, શિયાળાની લાંબી રાતમાં થોડું વધારે, ઉનાળામાં થોડું ઓછું. ઉદાહરણ — સૂર્યોદય 6:20 અને આગલા દિવસનો સૂર્યાસ્ત 17:56 હોય તો રાત 744 મિનિટની, અને એક મુહૂર્ત 744 ÷ 15 = આશરે 49.6 મિનિટ. ત્યારે બ્રહ્મ મુહૂર્ત સૂર્યોદયથી આશરે 99 મિનિટ પહેલાંથી 50 મિનિટ પહેલાં સુધી, એટલે આશરે 4:41 થી 5:30. અમારી ગણતરી આ જ નિયમ પાળે છે, અને બતાવેલા સમયની શરૂઆત આગલી પૂરી મિનિટથી, અંત પાછલી પૂરી મિનિટ સુધી રાખે છે; કેટલાંક પંચાંગ સૂર્યોદય સુધીના આખા દોઢ કલાકને ગણે છે.

આ સમય પૂજા, ધ્યાન, જપ અને ભણતર માટે ખૂબ સારો ગણાય છે — ઘોંઘાટ ઓછો હોય છે અને મન જલદી એકાગ્ર થાય છે. ઇચ્છા હોય તો ગાયત્રી મંત્રનો જપ કરી શકો:

'ૐ ભૂર્ભુવઃ સ્વઃ તત્સવિતુર્વરેણ્યં ભર્ગો દેવસ્ય ધીમહિ ધિયો યો નઃ પ્રચોદયાત્'

પણ આ શરીર પર જબરદસ્તી નથી. જે રાત્રે મોડે સુધી કામ કરે છે, બીમાર કે વડીલ છે, તેમના માટે પૂરતી ઊંઘ પહેલાં; સૂર્યોદય પછી શાંત મનથી કરેલો જપ પણ એટલો જ સાચો છે.

ચોઘડિયાં — દિવસના આઠ ભાગ, સાત નામ

ચોઘડિયાં પણ દિવસને આઠ સરખા ભાગમાં વહેંચે છે — સૂર્યોદયથી સૂર્યાસ્ત સુધી દિવસનાં આઠ, અને સૂર્યાસ્તથી બીજા સૂર્યોદય સુધી રાતનાં આઠ. દરેક નામ એક ગ્રહ સાથે જોડાયેલું છે.

ગુજરાતમાં દુકાન ખોલવી, મુસાફરીએ નીકળવું, નવો ચોપડો શરૂ કરવો — આ બધા માટે ચોઘડિયું જોવાની ખૂબ જૂની પરંપરા છે. દિવાળીમાં ચોપડા પૂજનનો સમય, અને લાભ પાંચમે (કારતક સુદ પાંચમ) વેપારીઓ ફરી દુકાન ખોલે તે સમય પણ ઘણી વાર ચોઘડિયાથી જ નક્કી થાય છે.

પહેલું ચોઘડિયું વાર પરથી નક્કી થાય છે

દિવસનું પહેલું ચોઘડિયું એ જ ગ્રહનું હોય છે જે એ વારનો સ્વામી છે. પછી નામ હોરાના ક્રમે આગળ વધે છે — ઉદ્વેગ (સૂર્ય), ચલ (શુક્ર), લાભ (બુધ), અમૃત (ચંદ્ર), કાળ (શનિ), શુભ (ગુરુ), રોગ (મંગળ), અને ફરી ઉદ્વેગ. દિવસમાં ભાગ આઠ અને નામ સાત, એટલે આઠમું ચોઘડિયું ફરી પહેલા જેવું જ હોય છે.

એક ગુરુવારનો આખો દિવસ

એ જ શહેરનો એક ગુરુવાર લો — સૂર્યોદય 6:20, સૂર્યાસ્ત 17:56, દરેક ભાગ 87 મિનિટનો.

1. શુભ — 6:20 થી 7:47
2. રોગ — 7:47 થી 9:14
3. ઉદ્વેગ — 9:14 થી 10:41
4. ચલ — 10:41 થી 12:08
5. લાભ — 12:08 થી 13:35
6. અમૃત — 13:35 થી 15:02
7. કાળ — 15:02 થી 16:29
8. શુભ — 16:29 થી 17:56

હવે ધ્યાન આપો. ગુરુવારનો રાહુકાળ છઠ્ઠો ભાગ છે — 13:35 થી 15:02 — એટલે બરાબર અમૃત ચોઘડિયા પર! બંને જુદી પરંપરામાંથી આવ્યાં છે, એટલે સૌથી સહેલો રસ્તો એવો સમય પસંદ કરવો જ્યાં બંને સારાં હોય. આ ગુરુવારે લાભ ચોઘડિયામાં (12:08 થી 13:35) ન રાહુકાળ છે, ન યમગંડ (6:20 થી 7:47), ન ગુલિક (9:14 થી 10:41). એ જ દિવસનું અભિજીત (આશરે 11:45 થી 12:31) પણ ચલ અને લાભની વચ્ચે આવે છે. આવો ચોખ્ખો સમય લગભગ રોજ મળી જાય છે.

દરેક શહેરનો સમય જુદો કેમ હોય છે

પંચાંગના લગભગ બધા સમય સૂર્યોદય પર ટકેલા છે, અને સૂર્યોદય દરેક શહેરમાં જુદો હોય છે. એનાં ત્રણ કારણ છે:

1. પૂર્વ-પશ્ચિમ (રેખાંશ) — પૃથ્વી પશ્ચિમથી પૂર્વ તરફ ફરે છે, એટલે સૂર્ય પહેલાં પૂર્વમાં ઊગે છે. આખું ભારત એક જ ઘડિયાળ પાળે છે, છતાં ગુવાહાટી અને રાજકોટના સૂર્યોદયમાં દોઢ કલાકથી વધુ ફરક પડી શકે છે.
2. ઉત્તર-દક્ષિણ (અક્ષાંશ) — ઉત્તરનાં શહેરોમાં ઉનાળામાં દિવસ ખૂબ લાંબો અને શિયાળામાં ટૂંકો હોય છે. દક્ષિણમાં દિવસની લંબાઈ આખું વર્ષ ઓછી બદલાય છે.
3. ઋતુ — એક જ શહેરમાં જૂન અને ડિસેમ્બરના સૂર્યોદયમાં પોણા બે કલાક સુધીનો ફરક હોઈ શકે છે.

આ સમય આશરે છે. અમદાવાદમાં ડિસેમ્બરના દિવસનો એક ભાગ (દિવસ ÷ 8) આશરે 80 મિનિટનો હોય છે, અને જૂનમાં આશરે 101 મિનિટનો; દિલ્હીમાં આ ફરક વધુ છે — આશરે 77 અને 104 મિનિટ. રાહુકાળ પણ એ પ્રમાણે નાનો-મોટો થાય છે.

તિથિ બદલાવાની ક્ષણ સૌ માટે એક, પણ દિવસની તિથિ જુદી હોઈ શકે

તિથિ, નક્ષત્ર, યોગ અને કરણ બદલાવું એ આકાશની ઘટના છે. તે આખી દુનિયામાં એક જ ક્ષણે થાય છે. ભારતમાં બધે ઘડિયાળ એક, એટલે 'અગિયારસ 9:40 સુધી' એટલે અમદાવાદ અને કોલકાતા બંનેમાં 9:40 જ.

પણ દિવસની તિથિ સૂર્યોદયથી નક્કી થાય છે. ધારો કે ઓક્ટોબરના કોઈ દિવસે તિથિ સવારે 6:10 વાગ્યે બદલાય છે. કોલકાતામાં સૂર્યોદય આશરે 5:31 વાગ્યે થઈ ગયો, એટલે ત્યાં એ દિવસની તિથિ જૂની જ ગણાશે. રાજકોટમાં સૂર્યોદય આશરે 6:41 વાગ્યે, એટલે ત્યાં નવી તિથિ. એટલે જ ક્યારેક એક જ વ્રત જુદાં શહેરોમાં, અને વિદેશમાં તો વારંવાર, જુદા દિવસે આવે છે.

બે પંચાંગમાં થોડો ફરક કેમ દેખાય છે

• ગણતરીનો આધાર — આજનાં મોટા ભાગનાં પંચાંગ (દૃક્ પંચાંગ, એટલે ખરેખર દેખાતા આકાશ પર આધારિત) આધુનિક ખગોળ-ગણિતથી ગ્રહોની સાચી સ્થિતિ લે છે, અને અમારી ગણતરી પણ; કેટલાંક પારંપરિક પંચાંગ સૂર્યસિદ્ધાંત જેવાં જૂનાં સૂત્રોથી બને છે.
• અયનાંશ — નક્ષત્ર અને યોગ આકાશના તારાઓના હિસાબે ગણાય છે, એટલે અયનાંશ (પશ્ચિમી અને ભારતીય રાશિચક્ર વચ્ચેનું અંતર)ની જરૂર પડે છે. અમારી ગણતરી લાહિરી અયનાંશ વાપરે છે, જે ભારતના રાષ્ટ્રીય પંચાંગમાં પણ અપનાવાયો છે. તિથિ અને કરણ પર અયનાંશની અસર પડતી નથી.
• સૂર્યોદયની વ્યાખ્યા — સૂર્યની ઉપરની કિનારી દેખાય તેને સૂર્યોદય ગણવો કે સૂર્યના મધ્યભાગને, એનાથી પણ એક-બે મિનિટનો ફરક પડે છે. અમારી ગણતરી ઉપરની કિનારી લે છે, વક્રીભવનની પ્રમાણિત ગણતરી સાથે — એટલે કે આંખને સૂરજ દેખાય તે ક્ષણ.

આ ફરક ભૂલ નથી, રીતો છે — એક કુટુંબ એક જ પંચાંગ પર ટકી રહે.

રોજના જીવનમાં પંચાંગ — શાંતિથી, ડરથી નહીં

પંચાંગનું સાચું કામ દિવસને સમજવાનું છે, દિવસથી ડરવાનું નહીં. પહેલાં મહારાજ સવારે ઘરે આવીને દિવસનું પંચાંગ વાંચી સંભળાવતા — એને પંચાંગ-શ્રવણ કહેતા. આજે એ જ કામ ઉપરનું ખાનું કરે છે:

1. સવારે એક નજર — આજની તિથિ, પક્ષ અને નક્ષત્ર જુઓ. કોઈ વ્રત કે તહેવાર હોય, તો યાદ રહેશે.
2. દિવસનો નકશો — રાહુકાળ ક્યારે છે, અને અમૃત, શુભ કે લાભ ચોઘડિયું ક્યારે. તમારી સગવડનાં નવાં કામ આ સારા ભાગમાં ગોઠવો.
3. જરૂરી કામ જરૂરિયાત પ્રમાણે — પરીક્ષા, નોકરી, મુસાફરી, સારવાર — આનો સમય ક્યારેય પંચાંગ માટે ન ટાળો. તબિયતની વાત હોય તો ડૉક્ટરની સલાહ સૌથી પહેલાં; જ્યોતિષના ઉપાય સારવાર સાથે ચાલે છે, તેની જગ્યાએ નહીં.
4. મન શાંત રાખો — 'રાહુકાળમાં ઘરેથી નીકળી ગયો, હવે શું થશે' — એવી ચિંતાની જરૂર નથી. પંચાંગ સારો સમય પસંદ કરવાનું સાધન છે, સજા કરવાનું નહીં.

જે દિવસે મન બેચેન હોય, એ દિવસના સ્વામી ગ્રહનો મંત્ર એક માળા (108 વાર) જપી શકો — જેમ ગુરુવારે ગુરુનો આ મંત્ર:

'ૐ ગ્રાં ગ્રીં ગ્રૌં સઃ ગુરવે નમઃ'

નિયમથી કરવું હોય તો ઓછામાં ઓછા 43 દિવસ વચ્ચે ખાડો પાડ્યા વગર. ઉપવાસ ત્યારે જ કરો જ્યારે તબિયત સારી હોય. કોઈ પણ ઉપાય કોઈ પરિણામની ખાતરી નથી — નિયમ અને શ્રદ્ધાથી કરેલો ઉપાય મનને આધાર આપે છે.

પંચાંગ અને લગ્ન — મુહૂર્તમાં બંનેની કુંડળી કેમ જરૂરી

કેલેન્ડરમાં 'આ વર્ષનાં લગ્ન મુહૂર્ત' તરીકે જે યાદી છપાય છે, તે અડધું કામ છે. તે ફક્ત બતાવે છે કે કયા દિવસોએ પંચાંગનાં પાંચેય અંગ ઠીક છે. બાકીનું અડધું કામ વર અને કન્યાની પોતાની કુંડળીથી થાય છે.

પહેલો અડધો ભાગ — દિવસની શુદ્ધિ

• તિથિ — રિક્તા તિથિ (ચોથ, નોમ, ચૌદસ) અને અમાસ સામાન્ય રીતે છોડાય છે.
• નક્ષત્ર — ઉપર જણાવેલાં અગિયાર નક્ષત્રમાંથી એક.
• યોગ — વ્યતિપાત અને વૈધૃતિ નહીં.
• કરણ — વિષ્ટિ (ભદ્રા) નહીં.
• વાર — જુદા જુદા પ્રદેશની પરંપરા જુદા વાર પસંદ કરે છે; દરેક કુટુંબ પોતાના મહારાજની પરંપરા માને છે.

બીજો અડધો ભાગ — વર અને કન્યાની પોતાની કુંડળી

• ચંદ્રબળ — એ દિવસે ચંદ્ર બંનેની જન્મરાશિથી કયા સ્થાનમાંથી પસાર થાય છે. જન્મરાશિથી ચોથું, આઠમું અને બારમું સ્થાન સામાન્ય રીતે ટાળવામાં આવે છે.
• તારાબળ — એ દિવસનું નક્ષત્ર બંનેના જન્મનક્ષત્રથી ગણતાં કઈ તારા બને છે. નવ-નવની ગણતરીમાં ત્રીજી, પાંચમી અને સાતમી તારા નબળી ગણાય છે. તારાનો આ જ હિસાબ કુંડળી મિલનના તારા કૂટમાં પણ લાગે છે — ત્યાં બંને એકબીજાના નક્ષત્રથી ગણે છે.
• ત્રિબળ શુદ્ધિ — ઉત્તર ભારતની પરંપરામાં કન્યા માટે ગુરુનું ગોચર (આકાશમાં અત્યારનું ભ્રમણ), વર માટે સૂર્યનું ગોચર, અને બંને માટે ચંદ્ર જોવાય છે.
• લગ્નશુદ્ધિ — હસ્તમેળાપ કે ફેરાની ક્ષણે પૂર્વમાં ઊગતી રાશિ (લગ્ન) કેવી છે. પરંપરા એ પણ જુએ છે કે એ સમયની કુંડળીનું સાતમું સ્થાન ખાલી હોય અને લગ્નમાં કડક સ્વભાવના ગ્રહ ન હોય.

આ બધી વાતો બંનેની જન્મતારીખ, જન્મસમય અને જન્મસ્થળ વગર નીકળતી નથી. એટલે એક જ 'શુભ તિથિ' એક જોડા માટે ખૂબ સારી હોઈ શકે અને બીજા માટે ઓછી સારી.

પરંપરા કયા સમયમાં લગ્ન ટાળે છે

• ચાતુર્માસ — દેવપોઢી અગિયારસ (અષાઢ સુદ અગિયારસ) થી દેવઊઠી અગિયારસ (કારતક સુદ અગિયારસ) સુધી, ખાસ કરીને ઉત્તર અને પશ્ચિમ ભારતમાં. ગુજરાતમાં તુલસી વિવાહ પછી જ લગ્નની સીઝન ખૂલે છે, એ સૌ જાણે છે.
• કમુરતાં — સૂર્ય ધન કે મીન રાશિમાં હોય ત્યારે (ધનારક અને મીનારક), એટલે આશરે ડિસેમ્બરના મધ્યથી જાન્યુઆરીના મધ્ય સુધી, અને માર્ચના મધ્યથી એપ્રિલના મધ્ય સુધી.
• ગુરુ કે શુક્રનો અસ્ત — જ્યારે આ ગ્રહ સૂર્યની ખૂબ નજીક આવવાથી દેખાતા નથી. ગુરુ અને શુક્ર લગ્નના કારક ગ્રહ છે, એટલે તેમના અસ્તમાં લગ્ન રખાતાં નથી.
• અધિક માસ — ઉપર કહ્યું તેમ.

આ પરંપરાઓ પ્રદેશ પ્રમાણે થોડી બદલાય છે, અને દક્ષિણ ભારતમાં કેટલાક નિયમ જુદા છે.

વણજોયું મુહૂર્ત — સુંદર પરંપરા, પણ પૂરો જવાબ નહીં

ગુજરાતમાં અખાત્રીજ, વસંત પંચમી અને દશેરા જેવા દિવસોને લોકો 'વણજોયું મુહૂર્ત' કહે છે; ઉત્તર ભારતમાં આવા દિવસોને 'અબૂઝ મુહૂર્ત' કહે છે. માન્યતા એવી કે આ દિવસોએ પંચાંગ પૂછવાની જરૂર નથી, અને ઘણાં લગ્ન આ જ દિવસોએ થાય છે. આ લોકપરંપરા સુંદર છે, પણ આવું મુહૂર્ત દિવસ શુભ છે એમ કહે છે, બે વ્યક્તિની કુંડળીનો મેળ નહીં — એ તો કુંડળી મિલન જ બતાવે છે.

મુહૂર્ત પહેલાં કુંડળી મિલન — અમારો અહેવાલ શું જુએ છે

સાચો ક્રમ આ છે: પહેલાં કુંડળી મિલન, પછી મુહૂર્ત. મુહૂર્ત એક દિવસ પસંદ કરે છે; કુંડળી મિલન આખા જીવનના સાથને જુએ છે. મિલનમાં કોઈ વાત ધ્યાન માગે — જેમ મંગળ દોષ કે નાડી — તો તેનો ઉપાય લગ્ન પહેલાં જ શરૂ થાય, એ સૌથી સારું. મુહૂર્ત માટે પણ બંનેનું જન્મનક્ષત્ર અને જન્મરાશિ જોઈએ — બંને કામનો પાયો એક જ.

અમારું વિવાહ કુંડળી મિલન બંનેની જન્મતારીખ, સમય અને સ્થળ પરથી બંનેની કુંડળી બનાવે છે, અને પછી જુએ છે:

• અષ્ટકૂટના આઠેય કૂટ અને 36માંથી ગુણ — વર્ણ, વશ્ય, તારા, યોનિ, ગ્રહમૈત્રી, ગણ, ભકૂટ અને નાડી;
• મંગળ દોષ — બંનેમાંથી કોઈની કુંડળીમાં બન્યો છે કે નહીં, અને શાસ્ત્રની છૂટ (પરિહાર) લાગુ પડે છે કે નહીં;
• નાડી અને ભકૂટ — દોષ બન્યો છે કે નહીં, અને તેની છૂટ;
• ઉપાય — જે વાત ધ્યાન માગે, તેના સરળ, નુકસાન વગરના ઉપાય.

ચુકવણી પછી મિલનનું પૂરું પરિણામ સાઇટ પર તરત ખૂલે છે. આખો અહેવાલ PDFમાં આવે છે — તેમાં બંનેની પોતાની કુંડળી, ઉપાયોનો પૂરો વિધિ, અઠવાડિયાનો ક્રમ, અને 'તમારા સવાલ — સીધા જવાબ' નામનો ભાગ હોય છે.

કેટલીક વાતો અમે ચોખ્ખી કહીએ છીએ. પહેલી — અમારો અહેવાલ લગ્નની તારીખ પસંદ કરતો નથી. તે બતાવે છે કે બંનેની કુંડળી કેવી મળે છે. મુહૂર્ત એ પછી, બંનેની જન્મરાશિ અને નક્ષત્ર બતાવીને, કોઈ જાણકાર મહારાજ પાસે કઢાવો. બીજી — ઓછા ગુણ આવે તોપણ અહેવાલ લગ્નની ના પાડતો નથી. 36માંથી ગુણ આખા ચિત્રનો એક ભાગ છે; મંગળની છૂટ, નાડી, ગ્રહમૈત્રી — બધું તોલીને જ વાત કહેવાય છે, અને જ્યાં ધ્યાન જોઈએ ત્યાં ઉપાય બતાવાય છે. ત્રીજી — ધન, સંતાન કે નોકરીની આગાહી અમારો અહેવાલ કરતો નથી.

લગ્ન પછી પણ પંચાંગ સાથે રહે છે — વાસ્તુ, ઘરની પૂજા, કથા, તહેવાર. પણ ઘરની શાંતિ ફક્ત શુભ દિવસથી નથી આવતી; તે ઘરના લોકોના એકબીજા સાથેના મેળથી આવે છે. ઘરમાં નાની નાની વાતે તણાવ રહેતો હોય, તો અમારું ગૃહ-શાંતિ કુંડળી મિલન ઘરના કોઈ પણ બે સભ્યોની કુંડળી સાથે રાખીને જુએ છે — સ્વભાવનો મેળ, ચંદ્ર (મન), ચોથું સ્થાન (ઘરની શાંતિ), વાણી, પિતૃદોષ અને કાલસર્પ, અત્યારની દશા અને શનિનું ગોચર — અને બંને માટે ઉપાય બતાવે છે. પિતૃદોષની વાત પરંપરામાંથી આવે છે, અને કાલસર્પ પ્રાચીન ગ્રંથોમાં નથી, પછીની પરંપરા છે — અહેવાલ એમને આ જ રૂપમાં બતાવે છે.

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો