આજનું ચોઘડિયું — દિવસ અને રાત્રિનાં ચોઘડિયાં

આજનું ચોઘડિયું દિવસને સૂર્યોદયથી સૂર્યાસ્ત સુધી આઠ સરખા ભાગમાં, અને રાત્રિને સૂર્યાસ્તથી બીજા દિવસના સૂર્યોદય સુધી આઠ ભાગમાં વહેંચીને બને છે. દરેક ભાગનો એક સ્વામી ગ્રહ છે, અને તેના પરથી તે ભાગ શુભ, સામાન્ય કે ટાળવા જેવો ગણાય છે. નીચેનું કોષ્ટક તમે પસંદ કરેલા શહેરના આજના સૂર્યોદય-સૂર્યાસ્તથી ગણેલું છે, અને જે ચોઘડિયું અત્યારે ચાલે છે તે સૌથી ઉપરના ખાનામાં અને કોષ્ટકમાં ઊપસેલું દેખાય છે.

કોષ્ટકની ઉપર શહેરનું નામ લખો — અમદાવાદ, સુરત, રાજકોટ, વડોદરા, જામનગર, ભાવનગર કે બીજું કોઈ — અને "જુઓ" દબાવો. ફોન પર "મારી નજીકનું શહેર" બટન સૌથી નજીકનું શહેર આપમેળે પસંદ કરે છે; તમારું સ્થાન ફોનમાં જ રહે છે, અમારી પાસે ફક્ત શહેરનું નામ આવે છે, બરાબર જેમ તમે જાતે લખો. "આગલો દિવસ" દબાવો તો કાલનું ચોઘડિયું ખૂલે છે, અને "પાછલો દિવસ" દબાવો તો ગઈ કાલનું. કોઈ 'આજના ચોઘડિયા દિવસના' શોધે છે, કોઈ 'આજનું ચોઘડિયું રાતનું' — બંને આ જ કોષ્ટકમાં છે. ગૂગલ પર 'aaj na choghadiya', 'aajnu choghadiyu' કે 'choghadiya gujarati' લખીને શોધનારા માટે — અને હિન્દીમાં 'aaj ka choghadiya' શોધનારા માટે પણ — આ જ પાનું રોજ આપમેળે નવું બને છે.

ચોઘડિયું એટલે શું — નામનો અર્થ

"ચોઘડિયું" બે શબ્દથી બન્યું છે — ચો એટલે ચાર, અને ઘડી એટલે ઘટી. જૂના સમય-માપમાં એક ઘડી 24 મિનિટની હોય છે, એટલે ચાર ઘડી એટલે લગભગ 96 મિનિટ. આ જ ચોઘડિયાનું મોટું માપ છે. પણ આ ફક્ત સરેરાશ છે. ખરેખર દિવસનું દરેક ચોઘડિયું દિવસની લંબાઈનો આઠમો ભાગ હોય છે, અને રાત્રિનું દરેક ચોઘડિયું રાત્રિની લંબાઈનો. શિયાળામાં દિવસ ટૂંકા હોય છે, એટલે દિવસનાં ચોઘડિયાં નાનાં અને રાત્રિનાં મોટાં થાય છે; ઉનાળામાં ઊલટું.

અમારી ગણતરીમાંથી એક ઉદાહરણ. દિલ્હીમાં ડિસેમ્બરના સૌથી ટૂંકા દિવસની આસપાસ દિવસનું એક ચોઘડિયું લગભગ 77 મિનિટનું હોય છે અને રાત્રિનું લગભગ 103 મિનિટનું. જૂનના સૌથી લાંબા દિવસની આસપાસ દિવસનું ચોઘડિયું લગભગ 104 મિનિટનું થઈ જાય છે અને રાત્રિનું લગભગ 76 મિનિટનું. ચેન્નાઈ જેવાં દક્ષિણનાં શહેરોમાં આ ફરક ઓછો છે, કારણ કે ત્યાં આખું વર્ષ દિવસ-રાત્રિની લંબાઈ ઓછી બદલાય છે.

ચોઘડિયાની પદ્ધતિ મુખ્યત્વે લોકપરંપરા અને પંચાંગોમાંથી આવી છે. ગુજરાતમાં તો તે ઘરઘરની વાત છે — દુકાન ખોલવી, ચોપડા પૂજન પછી નવો ચોપડો શરૂ કરવો, સોદો કરવો, મુસાફરીએ નીકળવું — આવાં રોજનાં કામ માટે લોકો ચોઘડિયું જુએ છે. રાજસ્થાન, મારવાડ અને માળવાના વેપારી પરિવારોમાં પણ એટલું જ ચલણ છે. લગ્ન જેવા મોટા સંસ્કારનું મુહૂર્ત જુદા નિયમોથી નીકળે છે (તિથિ, નક્ષત્ર, લગ્ન અને બંનેની કુંડળી), તેની વાત આગળ છે.

સાત ચોઘડિયાં અને તેમના સ્વામી ગ્રહ

ચોઘડિયાં સાત છે, અને દરેકનો એક સ્વામી ગ્રહ છે. ગ્રહના સ્વભાવ પરથી જ ચોઘડિયાનો સ્વભાવ ગણાય છે — શુભ ગ્રહો (ચંદ્ર, ગુરુ, બુધ)નાં ચોઘડિયાં શુભ, શુક્રનું સામાન્ય, અને સૂર્ય, મંગળ, શનિનાં ચોઘડિયાં નવા શુભ કામ માટે ટાળવા જેવાં.

શુભ ચોઘડિયું કહેતાં મોટા ભાગના લોકો અમૃત, શુભ અને લાભ — આ ત્રણ ગણે છે. ઉપરના કોષ્ટકમાં તે લીલી કિનારથી દેખાય છે. ચલને "સામાન્ય" કહેવાય છે — મુસાફરી માટે તેને સારું માનવામાં આવે છે, કારણ કે "ચલ"નો અર્થ જ ચાલતું છે. ઘણા લોકો 'choghadiya gujarati today' શોધીને આ જ જાણવા માગે છે કે આજે આ ત્રણ શુભ ચોઘડિયાં ક્યારે છે.

એક વાત સ્પષ્ટ રહે — "ટાળો"નો અર્થ ડર નથી. ઉદ્વેગ, રોગ કે કાળમાં કંઈ અઘટિત થતું નથી. પરંપરા એટલું જ કહે છે કે જે કામ તમે સગવડથી આગળ-પાછળ કરી શકો, તેની શરૂઆત શુભ ચોઘડિયામાં કરો. દવા લેવી, કોઈની મદદ કરવી, નોકરીએ સમયસર પહોંચવું — જરૂરી કામ ચોઘડિયું જોઈને અટકાવાતાં નથી.

દિવસનું ચોઘડિયું કેવી રીતે બને છે

દિવસનું ચોઘડિયું ત્રણ પગલાંમાં બને છે.

1. શહેરનો સૂર્યોદય અને સૂર્યાસ્ત કાઢો. તે દરેક શહેરમાં અને દરેક દિવસે જુદો હોય છે — ઘડિયાળના 6 વાગ્યાથી ગણતા નથી.
2. દિવસની લંબાઈને આઠથી ભાગો. ધારો કે કોઈ દિવસે જયપુરમાં સૂર્યોદય 06:24 અને સૂર્યાસ્ત 18:04 છે, તો દિવસ 11 કલાક 40 મિનિટ, એટલે 700 મિનિટનો છે. 700ને 8થી ભાગતાં એક ચોઘડિયું સાડા સત્યાસી મિનિટનું થયું.
3. વાર પ્રમાણે પહેલું ચોઘડિયું મૂકો, પછી નક્કી ક્રમમાં આગળ વધો.

દિવસનું પહેલું ચોઘડિયું તે વારના સ્વામી ગ્રહનું હોય છે — રવિવારે સૂર્યનું ઉદ્વેગ, સોમવારે ચંદ્રનું અમૃત, મંગળવારે મંગળનું રોગ, બુધવારે બુધનું લાભ, ગુરુવારે ગુરુનું શુભ, શુક્રવારે શુક્રનું ચલ અને શનિવારે શનિનું કાળ. ત્યાર પછી ક્રમ હંમેશાં આ જ રહે છે:

ઉદ્વેગ → ચલ → લાભ → અમૃત → કાળ → શુભ → રોગ → ફરી ઉદ્વેગ

આઠમું ચોઘડિયું ફરી પહેલા જેવું જ હોય છે, કારણ કે સાત પછી ક્રમ પાછો ફરે છે. આમ સાતેય વારનાં દિવસનાં ચોઘડિયાં આ રીતે બને છે:

રાત્રિનું ચોઘડિયું કેવી રીતે બને છે

રાત્રિનું ચોઘડિયું સૂર્યાસ્તથી બીજા દિવસના સૂર્યોદય સુધીના સમયને આઠ સરખા ભાગમાં વહેંચીને બને છે. અહીં એક બારીકી છે — રાત્રિની લંબાઈ કાઢવા માટે બીજા દિવસનો, તે જ શહેરનો સૂર્યોદય જોઈએ. અમારું કોષ્ટક બરાબર આ જ કરે છે, એટલે રાત્રિનું છેલ્લું ચોઘડિયું બરાબર બીજા સૂર્યોદયે પૂરું થાય છે.

રાત્રિનો ક્રમ દિવસથી જુદો છે:

શુભ → અમૃત → ચલ → રોગ → કાળ → લાભ → ઉદ્વેગ → ફરી શુભ

અને રાત્રિનું પહેલું ચોઘડિયું વાર પ્રમાણે આ હોય છે:

રાત્રિનું ચોઘડિયું જોનારા મોટે ભાગે મોડી રાતની મુસાફરી, રાત્રે નીકળતી જાન કે રાત્રિની પૂજાનો સમય જોતા હોય છે. ઉપરના કોષ્ટકનો બીજો ભાગ એ જ છે.

વાર વેળા, કાળ વેળા અને કાળ રાત્રિ

ગુજરાતી પંચાંગ ચોઘડિયાની સાથે ત્રણ વધુ નિશાન મૂકે છે, અને અમારું કોષ્ટક પણ તેને નાના નિશાન તરીકે બતાવે છે:

• કાળ વેળા — દિવસનું દરેક "કાળ" ચોઘડિયું. શનિવારે તે દિવસનું પહેલું અને આઠમું, બંને હોય છે.
• કાળ રાત્રિ — રાત્રિનું દરેક "લાભ" ચોઘડિયું. રાત્રિમાં લાભ નામથી શુભ લાગે, પણ પરંપરા આ ભાગને કાળ રાત્રિ માનીને નવી શુભ શરૂઆત ટાળે છે.
• વાર વેળા — દિવસનો એક નક્કી ભાગ: રવિવારે ચોથો, સોમવારે સાતમો, મંગળવારે બીજો, બુધવારે પાંચમો, ગુરુવારે આઠમો, શુક્રવારે ત્રીજો અને શનિવારે છઠ્ઠો.

આની એક અસર ધ્યાન રાખવા જેવી છે. શુક્રવારે દિવસનું ત્રીજું ચોઘડિયું અમૃત છે, પણ તે જ વાર વેળા પણ છે; રવિવારે ચોથું અમૃત પણ વાર વેળામાં આવે છે. આવા સમયે ઘણા પરિવાર તે અમૃત છોડીને આગલું શુભ ચોઘડિયું પસંદ કરે છે. આ પરંપરાની વાત છે — કોઈ જરૂરી કામ તેને કારણે અટકાવવાની જરૂર નથી.

અત્યારે કયું ચોઘડિયું ચાલે છે — અને સૂર્યોદય પહેલાંનો નિયમ

જ્યોતિષમાં વાર મધરાતે નહીં, સૂર્યોદયે બદલાય છે. એટલે રાત્રે બાર પછી, સવારે સૂર્યોદય સુધી, આગલા વારનું રાત્રિનું ચોઘડિયું જ ચાલતું રહે છે. ઉદાહરણ તરીકે, શનિવારે સવારે 4 વાગ્યે જે ચોઘડિયું ચાલે છે તે શુક્રવારની રાત્રિનું છે — શનિવારનું નહીં.

ઘણી જગ્યાએ આ જ ભૂલ થાય છે — ઘડિયાળમાં તારીખ બદલાતાં જ બીજા દિવસનું ચોઘડિયું વંચાઈ જાય છે. અમારું કોષ્ટક આ ધ્યાન રાખે છે. સૂર્યોદય પહેલાં ખોલો તો તે આગલા દિવસનું આખું ચોઘડિયું બતાવે છે અને ચાલુ રાત્રિનો ભાગ ઊપસાવે છે. 'ચોઘડિયું અત્યારે' શોધનારા માટે સૌથી ઉપરનું "અત્યારે ચાલે છે" ખાનું જ જવાબ છે. સૂર્યોદય થતાં જ તે ખાનું નવા દિવસ પર આવી જાય છે; પાનું ખુલ્લું રહી ગયું હોય તો તે આપમેળે એક વાર તાજું થઈ જાય છે.

"અત્યારે ચાલે છે" ખાનું તમારા ફોનના સમય-ક્ષેત્રથી નહીં, પણ સાચા ક્ષણથી મેળવાય છે. એટલે વિદેશમાં બેસીને ભારતના કોઈ શહેરનું ચોઘડિયું જુઓ તો પણ તે સાચો ભાગ જ ઊપસાવશે — ફક્ત તમારા ફોનની ઘડિયાળ સાચી હોવી જોઈએ. ઊલટું પણ સાચું: ગુજરાતમાં રહેતું કુટુંબ લંડન કે ન્યૂ યોર્કમાં રહેતા દીકરા-દીકરીનું ચોઘડિયું તે શહેરના સ્થાનિક સમયમાં જોઈ શકે છે.

પોતાના શહેરનું જ ચોઘડિયું કેમ

આખા ભારતની ઘડિયાળ એક છે (ભારતીય માનક સમય), પણ સૂરજ દરેક શહેરમાં જુદા સમયે ઊગે છે. ઑક્ટોબરના મધ્યના એક દિવસની અમારી ગણતરી જુઓ:

ગુવાહાટી અને જોધપુરના સૂર્યોદયમાં પૂરા સવા કલાકનો ફરક છે. અમદાવાદમાં બેસીને કોલકાતાનું ચોઘડિયું વાંચો તો સવારનું પહેલું જ ચોઘડિયું લગભગ એક કલાક આગળ-પાછળ થઈ જાય. એટલે 'choghadiya today' જોતી વખતે શહેર હંમેશાં પોતાનું પસંદ કરો. ગામ કે નાના શહેરમાં હો તો સૌથી નજીકનું શહેર પસંદ કરો — 20-30 કિલોમીટરના ફરકથી સૂર્યોદય સામાન્ય રીતે એક-બે મિનિટ જ બદલાય છે.

પંચાંગોમાં એક-બે મિનિટનો ફરક કેમ દેખાય છે

બે પંચાંગનાં ચોઘડિયાં મેળવો તો ક્યારેક સીમા પર એક-બે મિનિટનો ફરક દેખાશે. તેનું મુખ્ય કારણ સૂર્યોદયની વ્યાખ્યા છે. અમારી ગણતરી સૂરજની ઉપરની કિનાર ક્ષિતિજ પર દેખાય તે ક્ષણને સૂર્યોદય માને છે, અને હવામાં પ્રકાશ વળવાની (વક્રીભવનની) પ્રમાણિત ગણતરી ઉમેરે છે — ખગોળ વેધશાળાઓ પણ આ જ વ્યાખ્યા વાપરે છે, કારણ કે આંખને સૂરજ આ જ ક્ષણે દેખાય છે. કેટલાંક પંચાંગ સૂર્યબિંબનો મધ્યભાગ લે છે; સૂરજને પોતાના અડધા વ્યાસ જેટલું ઉપર આવતાં લગભગ એક મિનિટ લાગે છે, એટલે તેમની સાથે એટલો ફરક રહે છે. જૂની સિદ્ધાંત-રીત વક્રીભવન વિના મધ્યભાગ લે છે, જેથી લગભગ ચાર મિનિટનો ફરક આવે છે. સૂર્યોદયનો આ ફરક દરેક ચોઘડિયાની સીમા સુધી પહોંચે છે. બીજું નાનું કારણ છે કે શહેરનું કયું બિંદુ લીધું. એક ફરક અમારી પોતાની સાવચેતીથી પણ આવે છે: જ્યાં શુભ કે ચલ ભાગ અશુભને મળે છે, ત્યાં અમે સીમાને અશુભની બાજુ પૂરી મિનિટ સુધી રાખીએ છીએ, જેથી શુભનો બતાવેલો સમય અશુભની એક પણ ક્ષણને ન અડે. એટલે કેટલીક સીમાઓ બીજાં પંચાંગથી એક મિનિટ જુદી દેખાય છે — અને તે ફરક હંમેશાં સાવચેતીની બાજુ હોય છે.

તેનો સીધો વ્યવહારુ નિયમ — કોઈ પણ ચોઘડિયાની શરૂઆત કે અંતના બરાબર એક-બે મિનિટ પર કામ ન રાખો. વચ્ચેનો સમય પસંદ કરો. ચોઘડિયું દોઢ કલાકની આસપાસનું હોય છે, એટલે આ મુશ્કેલ નથી.

ચોઘડિયું, રાહુકાળ અને મુહૂર્ત — કોનું શું કામ

આ ત્રણેય જુદી વસ્તુઓ છે, અને ઘણી વાર એકબીજામાં ભેળવી દેવાય છે.

• ચોઘડિયું રોજનાં નાનાં કામ માટે છે — દુકાન ખોલવી, સોદો કરવો, મુસાફરીએ નીકળવું, કોઈ વસ્તુ ખરીદવી. તે ફક્ત સૂર્યોદય-સૂર્યાસ્ત અને વારથી બને છે.
• રાહુકાળ દિવસનો જુદો ભાગ છે, જેની પરંપરા દક્ષિણ ભારતમાં વધુ મજબૂત છે. ક્યારેક રાહુકાળ કોઈ શુભ ચોઘડિયાની અંદર આવી જાય છે; ત્યારે ઘણા પરિવાર એટલો સમય પણ છોડી દે છે. અમારા પંચાંગના પાના પર આજનો રાહુકાળ, યમગંડ અને ગુલિક કાળ આપેલાં છે.
• મુહૂર્ત મોટા સંસ્કાર માટે છે — લગ્ન, ગૃહપ્રવેશ, બાબરી, નામકરણ. તેમાં તિથિ, નક્ષત્ર, યોગ, લગ્ન અને જેનું કામ છે તેની કુંડળી જોવાય છે. ફક્ત ચોઘડિયું જોઈને લગ્નની તારીખ નક્કી થતી નથી.

કાલનું ચોઘડિયું જોઈને તમે મુસાફરી કે ખરીદીનો સમય નક્કી કરતા હો, તો તે બરાબર સાચી રીત છે. પણ લગ્ન કે ગૃહપ્રવેશ માટે પૂરું મુહૂર્ત કઢાવો.

ચોઘડિયું જોતી વખતે થતી સામાન્ય ભૂલો

1. બીજા શહેરનું ચોઘડિયું વાંચવું. ઉપરના કોષ્ટકે બતાવ્યું કે શહેરો વચ્ચે એક કલાકથી વધુ ફરક હોઈ શકે છે.
2. ઘડિયાળના 6 વાગ્યાથી દોઢ-દોઢ કલાક ગણવા. સૂર્યોદય ક્યારેય બરાબર 6 વાગ્યે થતો નથી, અને ચોઘડિયાની લંબાઈ પણ રોજ બદલાય છે.
3. મધરાત પછી નવા દિવસનું ચોઘડિયું વાંચવું. સૂર્યોદય સુધી આગલા વારની રાત્રિ ચાલે છે.
4. દરેક નાનું કામ અટકાવવું. ચોઘડિયું સગવડ છે, બંધન નહીં. જે કામ આગળ-પાછળ થઈ શકે તેની શરૂઆત શુભ સમયમાં રાખો; બાકીનાં કામ સમયસર કરો.
5. મોટો સંસ્કાર ચોઘડિયાથી નક્કી કરવો. લગ્ન જેવા નિર્ણય બંનેની કુંડળીથી થાય છે, સમયની એક પટ્ટીથી નહીં.

ચોઘડિયું અને લગ્ન — બંનેની કુંડળી જુદી વાત કેમ

ચોઘડિયું કહે છે કે આજનો કયો દોઢ કલાક કયા કામ માટે સારો ગણાયો છે. તે બધા માટે એકસરખું છે — એક શહેરમાં રહેતા દરેકનું આજનું ચોઘડિયું એક જ છે. પણ લગ્ન, પરિવારમાં મેળ અને ઘરની શાંતિ દરેકની પોતાની કુંડળી સાથે જોડાયેલા વિષય છે. બંનેનો સ્વભાવ કેટલો મળે છે, માંગલિક કે નાડી દોષ છે કે નહીં, બંનેના જીવનમાં અત્યારે કઈ દશા ચાલે છે — આ કોઈ જાહેર કોષ્ટક કહી શકતું નથી.

એટલે જ કુંડળી મિલન જ્યોતિષની ટીમે ચોઘડિયું અને પંચાંગ રોજનાં કામ માટે રાખ્યાં છે, અને સંબંધો માટે અલગ કુંડળી મિલન બનાવ્યાં છે. સગપણની વાત ચાલતી હોય તો લગ્ન કુંડળી મિલન બંનેની જન્મતારીખ, સમય અને સ્થળ પરથી 36 ગુણ, માંગલિક, નાડી-ભકૂટ, તેમના શાસ્ત્રીય પરિહાર, બંનેની પૂરી કુંડળી અને લગ્નનો કાળ બતાવે છે. ઘરમાં કંકાસ રહેતો હોય તો ગૃહશાંતિ મિલન ઘરના કોઈ પણ બે સભ્યોની કુંડળી સાથે વાંચીને ઉપાય બતાવે છે. અહેવાલ ક્યારેય સંબંધ તોડવાની સલાહ આપતો નથી — જ્યાં ધ્યાન જોઈએ ત્યાં ઉપાય બતાવે છે.

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો