નાડી, ભકૂટ અને ગણ દોષ

અષ્ટકૂટના છત્રીસ ગુણોમાં નાડીના આઠ અને ભકૂટના સાત — સૌથી ભારે બે કૂટ આ જ છે. અને આ જ બે એવા છે જેમનું શૂન્ય ગુણોની સંખ્યાથી કપાતું નથી.

નાડી દોષ

સત્તાવીસ નક્ષત્રો ત્રણ નાડીઓમાં વહેંચાયેલા છે — આદિ, મધ્ય અને અંત્ય. વર અને કન્યાની નાડી અલગ હોય તો પૂરા આઠ ગુણ મળે છે; એક જ હોય તો શૂન્ય, અને તેને નાડી દોષ કહે છે. આયુર્વેદની વાત-પિત્ત-કફની ધારણા આની પાછળ છે, તેથી જ તેને આરોગ્ય અને સંતાનસુખ સાથે જોડવામાં આવ્યું છે.

નિવારણ: બંનેની ચંદ્રરાશિ એક હોય અને નક્ષત્રો અલગ હોય, તો શાસ્ત્ર તેને આંશિક નિરસન માને છે — દોષ ક્ષીણ થાય છે, સંપૂર્ણ મટતો નથી. પૂર્ણ નિરસન માટે યોગ્ય જ્યોતિષી પાસે તપાસ અને નાડી-નિવારણ અપેક્ષિત છે.

કયું નક્ષત્ર કઈ નાડીમાં

સત્તાવીસ નક્ષત્ર ત્રણ નાડીમાં નવ-નવ વહેંચાયેલાં છે. આયુર્વેદની વાત-પિત્ત-કફની ધારણા આની પાછળ છે, અને તેથી જ નાડીને આરોગ્ય ને સંતાન સાથે જોડવામાં આવી — એ જ કારણ છે કે તેને અષ્ટકૂટનું સૌથી ભારે કૂટ ગણ્યું ને આઠ ગુણ આપ્યા.

ભકૂટ દોષ

બંનેની ચંદ્રરાશિઓ વચ્ચેનું અંતર જોવાય છે. 6-8, 2-12 અને 5-9 — આ ત્રણ અંતર દોષ-પ્રવણ મનાયા છે. પણ ત્રણ શાસ્ત્રીય અપવાદ પણ છે, અને તેમાંથી કોઈ એક લાગુ થાય તો દોષ નિરસ્ત થઈ જાય છે:

ગણ દોષ

મનુષ્ય-ગણ અને રાક્ષસ-ગણનો મેળ શૂન્ય ગુણ આપે છે અને ગંભીર મનાય છે. ભકૂટની જેમ તેના પણ એ જ ત્રણ અપવાદ લાગુ થાય છે — એક જ ચંદ્રરાશિ, એક નક્ષત્ર-સ્વામી, કે મિત્ર રાશિ-સ્વામી.

આગળ વાંચો