લગ્ન મુહૂર્ત કેવી રીતે કાઢવું — હસ્તમેળાપનો શુભ સમય પસંદ કરવાનાં નવ પગલાં

લગ્ન મુહૂર્ત કેવી રીતે કાઢવું, તેનો ટૂંકો જવાબ આ છે: પહેલાં બંને પરિવારને અનુકૂળ અઠવાડિયાં નક્કી કરો. તેમાંથી એવા દિવસ રાખો જેમાં ગુરુ અને શુક્ર ઉદિત હોય, લગ્નનું શુભ નક્ષત્ર હોય, તિથિ અને વાર યોગ્ય હોય અને ભદ્રા ન હોય. પછી વર અને કન્યા બંનેનું તારાબળ અને ચંદ્રબળ તપાસો, અને છેલ્લે હસ્તમેળાપની ઘડીનું શુદ્ધ લગ્ન પસંદ કરો.

ઘણા લોકો ગૂગલ પર 'lagna muhurat gujarati' કે 'lagna ni tarikh' લખીને શુભ લગ્ન મુહૂર્ત શોધે છે, અને તેમને તારીખોની લાંબી યાદીઓ મળે છે. યાદી કહે છે કે દિવસ સામાન્ય રીતે સારો છે; એ દિવસ તમારા બંને માટે સારો છે કે નહીં, એ યાદી કહેતી નથી. કુંડળી મિલન જ્યોતિષની ટીમે આ લેખ એ જ અધૂરા ભાગ માટે લખ્યો છે — અહીં તારીખો નથી, રીત છે, જેથી તમે ગોર મહારાજને સાચા પ્રશ્ન પૂછી શકો અને તેમનો જવાબ પણ સમજી શકો.

મુહૂર્ત એટલે શું, અને લગ્ન માટે તે કેમ જોવાય? તેના મોટા ભાગના નિયમો મુહૂર્ત ચિંતામણી ગ્રંથમાંથી આવે છે — તે નીચે સરળ ભાષામાં છે.

લગ્નના મુહૂર્તનાં ત્રણ પડ — કાળ, વ્યક્તિ અને ક્ષણ

લગ્નનો સમય નક્કી કરવા માટે સૌથી વધુ વપરાતો ગ્રંથ મુહૂર્ત ચિંતામણિ છે, જે કાશીના રામદૈવજ્ઞે આશરે ચારસો વર્ષ પહેલાં લખ્યો. તેનું વિવાહ પ્રકરણ આજે પણ મોટા ભાગના મહારાજોના કામનો આધાર છે. તેના નિયમો સરળ ભાષામાં ત્રણ પડમાં સમજાય છે.

કેલેન્ડરની યાદી ફક્ત પહેલું પડ પૂરું કરે છે. બીજા માટે બંનેની જન્મકુંડળી જોઈએ, અને ત્રીજા માટે લગ્નનું શહેર અને સમય. નીચેનાં નવ પગલાં આ પડને ક્રમથી ખોલે છે — પહેલાં જાડી ચાળણી, પછી ઝીણી.

પહેલું પગલું — બંને પરિવારની મર્યાદા પહેલાં કાગળ પર લખો

મુહૂર્ત આકાશમાંથી નીકળે છે, પણ લગ્ન તો ધરતી પર થાય છે. એટલે પહેલાં એ ગાળો લખો જેમાં લગ્ન ખરેખર થઈ શકે:

• બંને પક્ષના વડીલોની તબિયત અને પ્રવાસની સગવડ;
• વર-કન્યાની રજા, પરીક્ષા, વિદેશથી આવનારાં સગાંનો સમય;
• વાડી કે પાર્ટી પ્લોટ અને બજેટ — લગ્નગાળામાં હૉલ જલદી ભરાઈ જાય છે;
• હવામાન — ચોમાસું, ધોમધખતો ઉનાળો;
• કુળની રીત — જેમ કે ઘણાં કુટુંબોમાં મોટા સંતાનનાં લગ્ન જેઠ મહિનામાં નથી કરતાં, કે એક ઘરમાં થોડા જ ગાળામાં બે લગ્ન નથી રાખતાં.

આ ગાળો બે-ત્રણ મહિનાનો હોય તો સૌથી સારું. એક જ અઠવાડિયાના ગાળામાં પૂરું શુદ્ધ મુહૂર્ત ન મળે એવું બને — તોય ગભરાવાની જરૂર નથી; આવા સમયે પરંપરા શો રસ્તો આપે છે, તે આગળ લખ્યું છે.

બીજું પગલું — પરંપરા કયા મહિના છોડે છે

લગ્નગાળો દર વર્ષે લગભગ એ જ અઠવાડિયાંમાં કેમ આવે છે? કારણ કે તેના પર બે જુદી ઘડિયાળ એકસાથે ચાલે છે — સૂર્યની અને ચંદ્રની.

સૂર્યની ઘડિયાળ (સૌર માસ) — સૂર્ય ધન કે મીન રાશિમાં હોય તે ગાળાને ગુજરાતમાં કમુરતાં કહે છે — ધન રાશિના ગાળાને ધનારક અને મીન રાશિના ગાળાને મીનારક. બંને રાશિનો સ્વામી ગુરુ છે, અને પરંપરાની માન્યતા છે કે સૂર્ય ત્યાં હોય ત્યારે લગ્નને ગુરુનું પૂરું શુભ બળ મળતું નથી. આ ગાળો સૂર્યની રાશિ પર ચાલે છે, એટલે અંગ્રેજી કેલેન્ડરમાં લગભગ એ જ તારીખોએ આવે છે.

ચંદ્રની ઘડિયાળ (ચાંદ્ર માસ) — ચાતુર્માસ દેવપોઢી અગિયારસથી શરૂ થઈ દેવઊઠી અગિયારસે પૂરો થાય છે. તે ચાંદ્ર માસ પર ચાલે છે, એટલે દર વર્ષે થોડા દિવસ આગળ-પાછળ ખસે છે. આપણે ત્યાં દેવદિવાળી અને તુલસી વિવાહની આસપાસથી ઢોલ વાગવા માંડે છે, તેનું કારણ આ જ છે. અધિક માસ (આશરે દર ત્રીજા વર્ષે આવતો) પણ લગ્ન માટે છોડાય છે.

આ બંને બાદ કર્યા પછી જે સમય બચે છે, એ જ લગ્નગાળો. ગ્રંથોમાં મહા, ફાગણ, વૈશાખ અને જેઠને લગ્નના સારા મહિના ગણ્યા છે, અને ઘણા પ્રદેશોમાં માગશર પણ.

આ નિયમ બધે સરખા નથી. દક્ષિણ ભારતની પરંપરાઓ પોતાના મહિના માને છે, અને દરેક કુટુંબ પોતાના ગોર મહારાજની રીત પાળે છે. ઘરની રીત અને ગ્રંથ જુદું કહેતાં હોય ત્યાં મહારાજ સાથે વાત કરો.

ત્રીજું પગલું — ગુરુ-શુક્રનો અસ્ત તો નથી ને?

જ્યોતિષમાં ગુરુ અને શુક્ર લગ્નના કારક છે — ગુરુ આશીર્વાદ, ધર્મ અને (સ્ત્રીની કુંડળીમાં) પતિનો; શુક્ર પ્રેમ, સુખ અને દાંપત્યનો. કોઈ ગ્રહ આકાશમાં સૂર્યથી થોડા જ અંશ દૂર રહી જાય ત્યારે સૂર્યના તેજમાં છુપાઈ જાય છે, દેખાતો નથી. તેને અસ્ત કહે છે, અને પંચાંગમાં "ગુરુ અસ્ત" કે "શુક્ર અસ્ત" લખેલું હોય છે. મુહૂર્ત ચિંતામણિ અને ધર્મસિંધુ બંને કહે છે કે આ દિવસોમાં લગ્ન ન રાખવાં; મુહૂર્તના નિયમોમાં આ સૌથી પાકો નિયમ ગણાય છે.

આ ગાળો કેટલા દિવસનો હોય? અમે આધુનિક ખગોળ-ગણિતથી તપાસ્યું (ગુરુ માટે સૂર્યથી 11 અંશ, શુક્ર માટે 10 અંશ અંતર ગણીને):

• ગુરુ આશરે દર તેર મહિને એક વાર, લગભગ ચાર અઠવાડિયાં અસ્ત રહે છે.
• શુક્ર આશરે ઓગણીસ-વીસ મહિનાના ચક્રમાં બે વાર અસ્ત થાય છે — એક વાર લાંબો, લગભગ અઢી મહિના, અને એક વાર ટૂંકો, આશરે દસ દિવસથી બે અઠવાડિયાં.

જુદાં જુદાં પંચાંગ આમાં થોડા દિવસનો ફરક બતાવી શકે. ઉદય પછીના થોડા દિવસ (બાલ્યત્વ) અને અસ્ત પહેલાંના થોડા દિવસ (વૃદ્ધત્વ) પણ પરંપરા છોડે છે; કેટલા દિવસ, એમાં પ્રદેશ પ્રમાણે મત જુદા છે, એટલે એ ભાગ પંચાંગ કે મહારાજ પાસેથી જ પાકો કરો.

ગુરુ-શુક્રનો અસ્ત હોય ત્યારે લગ્નનો વિધિ ન રાખવો, એમ પરંપરા સ્પષ્ટ કહે છે. પણ આ સમય નકામો નથી — કુંડળી મેળાપ, વાતચીત, ખરીદીનું આયોજન અને ઉપાયની શરૂઆત શાંતિથી થઈ શકે. કેટલાક પ્રદેશોમાં ગુરુ સિંહ રાશિમાં હોય (સિંહસ્થ) ત્યારે પણ લગ્ન ટાળવાની પ્રથા છે; એ બધે પળાતી નથી.

ચોથું પગલું — લગ્ન માટે શુભ નક્ષત્ર

મુહૂર્ત ચિંતામણિ લગ્ન માટે અગિયાર નક્ષત્ર ગણાવે છે. નક્ષત્ર એટલે એ ઘડીએ ચંદ્ર જે તારાજૂથ પાસે હોય તે. મુહૂર્તમાં નક્ષત્રને પંચાંગનું સૌથી વજનદાર અંગ ગણાય છે. કોષ્ટકમાં એ પણ આપ્યું છે કે એ નક્ષત્રમાં ચંદ્ર કઈ રાશિમાં હોય — સાતમા પગલામાં એ જ કામ લાગશે.

એક વાત ઘણી વાર ચૂકી જવાય છે: નક્ષત્ર આખો દિવસ એક નથી રહેતું. ચંદ્ર આશરે એક દિવસમાં એક નક્ષત્ર ઓળંગે છે, એટલે પંચાંગમાં લખ્યું હોય "રોહિણી 16:40 સુધી, પછી મૃગશીર્ષ". હસ્તમેળાપનો સમય જે નક્ષત્રમાં આવે, તે જ ગણાય — તારીખ સામે છપાયેલું નહીં.

પાંચમું પગલું — તિથિ અને વાર

તિથિ ચંદ્ર અને સૂર્ય વચ્ચેના અંતરથી બને છે. લગ્ન માટે ચોથ, નોમ અને ચૌદસ — જેને રિક્તા એટલે "ખાલી" તિથિ કહે છે — અને અમાસ લેવાતી નથી; આ નિયમ સુદ અને વદ બંને પક્ષને લાગુ પડે છે. તેની ઉપર ત્રણ ઝીણી વાત:

1. રોજના વ્યવહારમાં સૂર્યોદયની તિથિ મનાય છે, પણ મુહૂર્તમાં વિધિની ઘડીએ કઈ તિથિ ચાલે છે તે જોવાય છે. સવારે બીજ હોય અને બપોરથી ત્રીજ, તો બપોરનો હસ્તમેળાપ ત્રીજમાં ગણાય.
2. ઉત્તર ભારત સુદ પક્ષ (વધતો ચંદ્ર) પસંદ કરે છે; ઘણા પ્રદેશોમાં નક્ષત્ર અને લગ્ન ઉત્તમ હોય તો વદ પક્ષના શરૂઆતના દિવસ પણ લેવાય છે.
3. કેટલાંક કુટુંબ આઠમ પણ છોડે છે, અને અગિયારસનો ઉપવાસ કરતાં ઘર જમણવારને કારણે એ દિવસ ટાળે છે. એ ઘરની રીત છે, દોષ નથી.

વાર — સોમવાર, બુધવાર, ગુરુવાર અને શુક્રવાર મોટા ભાગની પરંપરામાં લગ્નના માનીતા વાર છે. મંગળવાર અને શનિવાર ઘણી વાર છોડાય છે, અને રવિવાર વિશે પ્રદેશ પ્રમાણે મત જુદા છે. વારનું વજન નક્ષત્ર અને લગ્ન કરતાં ઓછું છે; સારું નક્ષત્ર અને શુદ્ધ લગ્ન હોય તો ઘણા મહારાજ વારમાં થોડી છૂટ આપે છે.

વિદેશમાં લગ્ન હોય ત્યારે આ વાત ખાસ કામની છે, કારણ કે ત્યાં હૉલ શનિ-રવિ જ સહેલાઈથી મળે. બાકી બધું શુદ્ધ હોય તો ઘણા મહારાજ રજાનો દિવસ માન્ય રાખે છે; આ નિર્ણય કુટુંબે મહારાજ સાથે વાત કરીને જ લેવો.

છઠ્ઠું પગલું — યોગ, કરણ અને ભદ્રાનો સમય

પંચાંગનો યોગ સૂર્ય અને ચંદ્રના અંશ સરવાળો કરીને નીકળે છે; કરણ એટલે તિથિનો અડધો ભાગ. સત્તાવીસ યોગમાંથી વ્યતિપાત અને વૈધૃતિ જેટલા કલાક ચાલે, એટલા કલાક લગ્ન માટે પૂરા છોડાય છે.

કરણોમાં સૌથી વધુ ધ્યાન વિષ્ટિ પર રહે છે — બોલચાલની ભદ્રા. ભદ્રા આખો દિવસ નથી હોતી; તે દસથી તેર કલાક ચાલે છે, અને કોઈ પણ ઘડીએ શરૂ થઈ કોઈ પણ ઘડીએ પૂરી થઈ શકે. એટલે "એ દિવસે ભદ્રા છે" એટલું સાંભળીને આખો દિવસ રદ ન કરો. પંચાંગમાં આવું લખ્યું હોય: "ભદ્રા 09:15 થી 21:40". હસ્તમેળાપ 22:30 પછી હોય તો ભદ્રા પૂરી થઈ ગઈ હોય. ભદ્રાના છેલ્લા ભાગ ("પૂંછ") માં જરૂર પડ્યે શુભ કામ થઈ શકે, એમ પણ પરંપરા કહે છે — પણ એ નિર્ણય મહારાજ પર છોડો.

યોગ પણ દિવસમાં બદલાય છે. સવારે કઠણ યોગ હોય અને સાંજ સુધીમાં શુભ યોગ આવી ગયો હોય, તો સાંજનો વિધિ શુભ યોગમાં ગણાય.

સાતમું પગલું — વર અને કન્યા બંનેનું તારાબળ અને ચંદ્રબળ

અહીંથી મુહૂર્ત "સૌનું" મટીને "તમારું" બને છે. એ માટે વર અને કન્યા બંનેનું જન્મનક્ષત્ર અને જન્મરાશિ (જન્મ વખતે ચંદ્ર જે રાશિમાં હતો તે) જોઈએ.

તારાબળ — નક્ષત્રની ગણતરી

જન્મનક્ષત્રને 1 ગણીને લગ્નની ઘડીના નક્ષત્ર સુધી ગણો. જે સંખ્યા આવે તેને 9 થી ભાગો. વધે તે શેષ પરથી તારાનું નામ મળે:

અમારી સાઇટ મુહૂર્ત ચિંતામણિનો આ જ નિયમ માને છે: નવમાંથી ફક્ત તારા 3, 5 અને 7 નબળી ગણાય. તેમનાં જૂનાં નામ કડક લાગે, પણ અર્થ એટલો જ કે એ દિવસ તે વ્યક્તિને ઓછો ટેકો આપે છે — એટલે મહારાજને બીજો દિવસ પસંદ કરવાનું વધુ ગમે છે. ગુણ મેળાપનો તારા કૂટ પણ આ જ ગણતરી પર ચાલે છે; ફરક એટલો કે ત્યાં વર-કન્યા એકબીજાના નક્ષત્રથી ગણે છે.

ચંદ્રબળ — રાશિની ગણતરી

હવે જન્મરાશિને 1 ગણીને જુઓ કે એ ઘડીએ ચંદ્ર કઈ રાશિમાં છે. પહેલું, ત્રીજું, છઠ્ઠું, સાતમું, દસમું અને અગિયારમું સ્થાન સારું. ચોથું, આઠમું અને બારમું ટાળવામાં આવે છે. બીજું, પાંચમું અને નવમું સ્થાન સુદ પક્ષમાં ઘણા મહારાજ ચલાવી લે છે. ચંદ્ર આશરે સવા બે દિવસે રાશિ બદલે છે, એટલે આ પણ હસ્તમેળાપના સમય પરથી જુઓ.

તારા કે ચંદ્ર — બેમાંથી એક બળ મજબૂત હોય તો દિવસ ચાલે, એમ ઘણા મહારાજ માને છે; બંને સ્વચ્છ હોય તો ઉત્તમ.

ત્રિબળ — કન્યા માટે ગુરુ, વર માટે સૂર્ય

ઉત્તર ભારતની પરંપરા આ ઉપરાંત ગુરુ અને સૂર્યનું ગોચર (અત્યારે ગ્રહ આકાશમાં ક્યાં છે) પણ જન્મરાશિથી ગણીને જુએ છે:

ગુરુ એક રાશિમાં આશરે એક વર્ષ રહે છે, એટલે આ એક દિવસની નહીં, આખા વર્ષની વાત છે. ગુરુ કે સૂર્ય "પૂજાથી શુભ" સ્થાનમાં હોય તો પરંપરા એ ગ્રહની પૂજા અને દાન કરાવીને લગ્ન કરે છે; અશુભ સ્થાનમાં હોય તો શાંતિ-પૂજાની સલાહ અપાય છે. તેનો અર્થ લગ્ન રોકવું નહીં — ટેકો ઉમેરવો છે.

આઠમું પગલું — લગ્નશુદ્ધિ: હસ્તમેળાપની સાચી ઘડી

લગ્ન એટલે એ ક્ષણે પૂર્વ ક્ષિતિજ પર ઊગતી રાશિ. તે આશરે દર બે કલાકે બદલાય છે, એટલે એક જ શુભ દિવસમાં પણ કેટલાક કલાક ઉત્તમ અને કેટલાક વાપરવા જેવા નથી હોતા. મહારાજ એ ક્ષણની કુંડળી માંડીને જુએ છે:

• સાતમું સ્થાન (લગ્નનું ઘર) ખાલી હોય;
• આઠમું સ્થાન પણ ખાલી હોય — ખાસ તો આઠમે મંગળ ન હોય (પરંપરામાં "કુજ-અષ્ટમ");
• ચંદ્ર લગ્નથી છઠ્ઠે, આઠમે કે બારમે ન હોય;
• શુક્ર લગ્નથી છઠ્ઠે ન હોય ("ભૃગુ-ષટ્ક");
• લગ્નની બંને બાજુ (બીજે અને બારમે) કડક ગ્રહ ન બેઠા હોય, નહીં તો લગ્ન "કાતરમાં" ફસાયું ગણાય — તેને કર્તરી દોષ કહે છે;
• લગ્નની રાશિ વર કે કન્યાની જન્મરાશિ કે જન્મલગ્નથી આઠમી ન હોય.

એક લગ્ન દોઢથી અઢી કલાકનું હોય છે. તેની અંદર નવાંશ (રાશિનો નવમો ભાગ) હજુ નાનો — આશરે દસથી પંદર મિનિટનો. એટલે જ કંકોત્રીમાં "હસ્તમેળાપ બપોરે 12:56" જેવો મિનિટ સુધીનો સમય છપાય છે: કન્યાનો હાથ વરના હાથમાં મુકાય, એ ઘડી આ નવાંશમાં આવે, એ લક્ષ્ય રહે છે.

ગોધૂલિ લગ્ન — સાંજનો ટેકો

સૂર્યાસ્તની આસપાસ, જ્યારે ગાયો ધૂળ ઉડાડતી ઘેર પાછી ફરતી, એ સમયને ગોધૂલિ કહે છે. ગુજરાતમાં સાંજના હસ્તમેળાપ ઘણા લોકપ્રિય છે. જે દિવસે શુદ્ધ લગ્ન ન મળે, તે દિવસે પરંપરામાં આ જ સમય ટેકો બને છે. એક રસપ્રદ વાત: સૂર્યાસ્ત વખતે સૂર્ય હંમેશાં એ ઘડીના લગ્નથી સાતમે હોય છે — એટલે સામાન્ય નિયમ પ્રમાણે સાતમું સ્થાન ક્યારેય ખાલી નથી રહેતું. છતાં પરંપરા ગોધૂલિને પોતાના અલગ નિયમથી માને છે. એટલે અનુભવી મહારાજ તેને પહેલી પસંદ નહીં, પણ સારો વિકલ્પ કહે છે.

નવમું પગલું — પોતાના શહેરનું પંચાંગ અને મહારાજની છેલ્લી તપાસ

તિથિ અને નક્ષત્ર આખી પૃથ્વી પર એકસાથે બદલાય છે, પણ સૂર્યોદય, સૂર્યાસ્ત અને ઊગતું લગ્ન દરેક શહેરનું પોતાનું હોય છે. એટલે મુહૂર્ત એ જ શહેર માટે કઢાવો જ્યાં લગ્ન થવાનાં છે — વતનના ગામ માટે નહીં; વિદેશમાં લગ્ન હોય તો ત્યાંના સ્થાનિક સમય પ્રમાણે.

મહારાજ પાસે જાઓ ત્યારે આટલું સાથે રાખો:

1. વર અને કન્યા બંનેની જન્મતારીખ, જન્મસમય અને જન્મસ્થળ;
2. બંનેનું જન્મનક્ષત્ર, તેનું ચરણ અને જન્મરાશિ (કુંડળી મેળાપના રિપોર્ટમાં લખેલાં હોય છે);
3. લગ્નનું શહેર અને સ્થળ;
4. પહેલા પગલાવાળો ગાળો;
5. ઘરની પસંદ — બપોરનો હસ્તમેળાપ, ગોધૂલિ કે રાતનો;
6. કુળની કોઈ ખાસ રીત.

કેલેન્ડરનું મુહૂર્ત કેવી રીતે વાંચવું

દીવાલના કેલેન્ડર કે પંચાંગમાં "લગ્નનાં મુહૂર્ત" તરીકે કેટલીક તારીખો છપાઈ હોય છે. તે વાંચતાં ત્રણ વાત ધ્યાનમાં રાખો. એક — એ યાદી મોટે ભાગે કોઈ એક શહેરના સમય પર બનેલી હોય છે; તમારું શહેર જુદું હોય તો કલાકોમાં ફરક પડે. બે — છપાયેલો દિવસ આખો શુદ્ધ હોય એવું જરૂરી નથી; ઘણી વાર ફક્ત અમુક કલાક જ ચાલે. ત્રણ — યાદીમાં તમારા બંનેનું તારાબળ-ચંદ્રબળ ગણેલું નથી હોતું. એટલે યાદીમાંથી બે-ત્રણ તારીખ પસંદ કરી મહારાજ પાસે લઈ જાઓ; તેમાંથી તમારા માટે કઈ સ્વચ્છ છે, એ તેઓ કહેશે. ગણેશ સ્થાપના, મંડપ અને પીઠી માટે પણ ઘણાં ઘર નાનું અલગ મુહૂર્ત લે છે — તેમાં નક્ષત્ર, તિથિ, વાર અને ભદ્રા જોવાય છે, હસ્તમેળાપ જેટલી ઝીણી લગ્નશુદ્ધિ નહીં.

એક ઉદાહરણ — એક કાલ્પનિક જોડાની તારીખ કેવી રીતે નીકળી

ધારો કે કન્યાનું જન્મનક્ષત્ર હસ્ત (રાશિ કન્યા) છે, અને વરનું પૂર્વાષાઢા (રાશિ ધન). કુટુંબનો ગાળો કોઈ સારા મહિનાના સુદ પક્ષમાં છે — કમુરતાં નહીં, ચાતુર્માસ નહીં, અધિક માસ નહીં; પંચાંગ પ્રમાણે ગુરુ અને શુક્ર બંને ઉદિત, બાલ્ય-વૃદ્ધ દિવસ પણ નહીં. આ નામ અને દિવસ ફક્ત રીત સમજાવવા માટે છે, કોઈ સાચી તારીખના નથી.

એ અઠવાડિયાના પાંચ દિવસ આવા હતા:

બુધવાર કેમ ગયો? રોહિણી લગ્નનું સૌથી જાણીતું નક્ષત્ર છે, પણ વરના પૂર્વાષાઢાથી ગણો — પૂર્વાષાઢા 1, ઉત્તરાષાઢા 2, શ્રવણ 3 … રોહિણી 12. બારને નવથી ભાગતાં શેષ 3 — વિપત્ તારા. એટલે આ જોડા માટે એ દિવસ ગયો.

ગુરુવાર કેવી રીતે પસંદ થયો? કન્યાના હસ્તથી મૃગશીર્ષ સુધી ગણતરી 20 — શેષ 2, સંપત્ તારા. વરના પૂર્વાષાઢાથી 13 — શેષ 4, ક્ષેમ તારા. બંને શુભ. એ બપોરે ચંદ્ર વૃષભ રાશિમાં હતો — વર માટે છઠ્ઠો (સારો), કન્યા માટે નવમો, જે સુદ પક્ષમાં ચાલે છે. (સાંજે સાડા પાંચ પછી ચંદ્ર મિથુનમાં ગયો, ત્યારે બંને માટે હજુ સ્વચ્છ — દસમો અને સાતમો.) ત્રિબળમાં ગુરુ તુલામાં હતો — કન્યાની કન્યા રાશિથી બીજો, શુભ. સૂર્ય મેષમાં હતો — વરની ધન રાશિથી પાંચમો, એટલે "પૂજાથી શુભ"; તેથી મહારાજે વરને લગ્ન પહેલાં 43 દિવસ સૂર્યને અર્ઘ્ય અને સૂર્યનો મંત્ર કહ્યો.

લગ્ન (રાશિ) કેવી રીતે પસંદ થયું? કુટુંબની પહેલી ઇચ્છા સાંજના ગોધૂલિ હસ્તમેળાપની હતી. મહારાજે આખો દિવસ જોયો. અમદાવાદમાં એ ઋતુમાં સવારે મિથુન, પછી કર્ક, પછી સિંહ, પછી કન્યા, પછી તુલા લગ્ન ઊગવાનાં હતાં. મિથુન લગ્નમાં ચંદ્ર બારમે આવતો હતો. કર્ક રાશિ વરની ધન રાશિથી આઠમી — એટલે રદ. કન્યા લગ્નમાં સૂર્ય આઠમે. સાંજનું તુલા લગ્ન ગોધૂલિનું હતું — ચાલે, પણ સામાન્ય નિયમથી તેમાં સૂર્ય સાતમે હતો. બપોરે આશરે પોણા એકથી પોણા ત્રણનું સિંહ લગ્ન સૌથી સ્વચ્છ નીકળ્યું: ચંદ્ર દસમે, સૂર્ય નવમે, સાતમું (કુંભ) અને આઠમું (મીન) ખાલી, શુક્ર છઠ્ઠે નહીં, લગ્નની બંને બાજુ કોઈ કડક ગ્રહ નહીં, અને સિંહ રાશિ બેમાંથી કોઈની જન્મરાશિથી આઠમી નહીં. ત્રીજ મોડી રાત સુધી હતી, અને એ દિવસે ભદ્રા હતી જ નહીં. સિંહ લગ્ન અહીં બે કલાકથી થોડું વધુ હતું, એટલે તેનો એક શુભ નવાંશ આશરે ચૌદ મિનિટનો મળ્યો — કુટુંબે હસ્તમેળાપ બપોરે ખસેડ્યો, અને ગોધૂલિને બીજા વિકલ્પ તરીકે રાખ્યું.

સાર: કેલેન્ડરમાં આમાંથી બે દિવસ "શુભ" છપાયા હોઈ શકે, પણ આ જોડા માટે એક જ દિવસ, અને તેમાં પણ એક જ નાનો સમય, પૂરેપૂરો સ્વચ્છ નીકળ્યો.

નામ પરથી લગ્નની તારીખ કેવી રીતે કાઢવી?

ઘણાં ઘરમાં જન્મસમય હોતો નથી, એટલે "નામ પરથી લગ્નની તારીખ કેવી રીતે કાઢવી?" એવું પુછાય છે. પ્રામાણિક જવાબ: નામ પરથી ફક્ત અંદાજ મળે.

પરંપરામાં દરેક નક્ષત્રના દરેક ચરણનો એક અક્ષર નક્કી છે — આ કોષ્ટકને અવકહડા ચક્ર કહે છે. નામનો પહેલો અક્ષર જોઈને નક્ષત્ર અને રાશિનો અંદાજ આવે, અને તેના પરથી તારાબળ-ચંદ્રબળ ગણી શકાય. મુહૂર્ત ગ્રંથો પણ કહે છે કે જન્મનક્ષત્ર ખબર ન હોય તો પ્રસિદ્ધ નામનું નક્ષત્ર લેવું. પણ તેની ત્રણ મર્યાદા છે:

• આજકાલ મોટા ભાગનાં નામ નક્ષત્રના અક્ષર પરથી નથી પડાતાં, એટલે અંદાજ ખોટો પણ પડે;
• કોઈ અક્ષર બે નક્ષત્રમાં આવે છે;
• જન્મલગ્નથી આઠમું લગ્ન ટાળવાનો નિયમ નામ પરથી નીકળતો નથી.

એટલે જન્મતારીખ ખબર હોય — સમય ભલે ન હોય — તો નક્ષત્ર તેના પરથી જ કઢાવો. નામને છેલ્લો ટેકો ગણો, પહેલો નહીં.

ઉપાય — કોઈ બળ ઓછું હોય કે સમય ટૂંકો હોય ત્યારે

ક્યારેક ગાળો નાનો હોય અને દરેક વાત સ્વચ્છ ન મળે. આવા સમયે પરંપરા લગ્ન રોકવાનું નહીં, ટેકો ઉમેરવાનું કહે છે. આ ઉપાય સરળ અને નિર્દોષ છે:

• લગભગ દરેક હિંદુ લગ્ન ગણેશ સ્થાપનાથી શરૂ થાય છે. તૈયારીના દિવસોમાં રોજ ગણપતિનો મંત્ર:

'ૐ ગં ગણપતયે નમઃ'

• કન્યા માટે ગુરુ "પૂજાથી શુભ" કે અશુભ સ્થાનમાં હોય, તો ગુરુવારે પીળી વસ્તુઓ (ચણાની દાળ, હળદર, પીળું વસ્ત્ર) નું દાન અને ગુરુનો મંત્ર:

'ૐ ગ્રાં ગ્રીં ગ્રૌં સઃ ગુરવે નમઃ'

• વર માટે સૂર્ય એવા સ્થાનમાં હોય, તો સવારે સૂર્યને અર્ઘ્ય અને સૂર્યનો મંત્ર:

'ૐ હ્રાં હ્રીં હ્રૌં સઃ સૂર્યાય નમઃ'

• બંનેના દાંપત્યસુખ માટે શુક્રનો મંત્ર:

'ૐ દ્રાં દ્રીં દ્રૌં સઃ શુક્રાય નમઃ'

દરેક મંત્રની રોજ એક માળા (108 વાર), અને 43 દિવસ એક પણ દિવસ ચૂક્યા વગર — એટલે જપ લગ્નથી આશરે દોઢ મહિનો પહેલાં શરૂ કરો. ઉપવાસ ફક્ત તબિયત સાથ આપે ત્યારે જ. કોઈ ઉપાય પરિણામની ગેરંટી નથી; નિયમ અને શ્રદ્ધાથી કરેલો ઉપાય મનને ટેકો આપે છે. શુભ મુહૂર્ત સારી શરૂઆત આપે છે; લગ્નજીવન રોજના આદર અને વાતચીતથી ઘડાય છે.

તારીખ પહેલાં કુંડળી મેળાપ — અમારો રિપોર્ટ શું કરે છે અને શું નહીં

ક્રમ આ રાખો — પહેલાં કુંડળી મેળાપ, પછી મુહૂર્ત. મુહૂર્ત એક દિવસ અને એક ક્ષણ પસંદ કરે છે; મેળાપ બે વ્યક્તિના આખા સાથની પરખ કરે છે. અને સાતમા-આઠમા પગલા માટે બંનેનું જન્મનક્ષત્ર, ચરણ, જન્મરાશિ અને જન્મલગ્ન જોઈએ — આ બધું મેળાપના રિપોર્ટમાં પહેલેથી લખેલું મળે છે.

કુંડળી મિલનમાં તમે બંનેની જન્મતારીખ, જન્મસમય અને જન્મસ્થળ ભરો છો. રિપોર્ટ બંનેની પૂરી કુંડળી માંડીને આ વાતો તોળે છે: અષ્ટકૂટના 36 ગુણ, મંગળ દોષ, નાડી અને ભકૂટ દોષ અને તેમની શાસ્ત્રીય છૂટ (પરિહાર), સંતાન પક્ષ, અને વિવાહ-કાળ — બંનેની દશાની બારીઓ, તેમની સહિયારી બારી અને ગુરુ-શનિનું ગોચર. નિર્ણય ફક્ત 36 ગુણથી નથી થતો; 38 ગણતરીઓ પોતાના શાસ્ત્રીય વજનથી તોળાય છે. રિપોર્ટ ક્યારેય લગ્નની ના નથી પાડતો — ખામી દેખાય તો તેનો ઉપાય અને જાણકારની સલાહ બતાવે છે. ચુકવણી પછી મેળાપનું પૂરું પરિણામ તરત સ્ક્રીન પર ખૂલે છે; વિસ્તાર PDF માં મળે છે, ઉપાયોના પૂરા વિધાન અને "તમારા પ્રશ્નો — સીધા જવાબ" વિભાગ સાથે.

આ સ્પષ્ટ કહેવું જરૂરી છે: અમારો રિપોર્ટ લગ્નની તારીખ પસંદ નથી કરતો. વિવાહ-કાળ બતાવે છે કે કયો સમયખંડ બંનેની કુંડળીમાં ટેકો આપે છે; એ ખંડની અંદરની તારીખ અને ઘડી ઉપરનાં નવ પગલાંથી, તમારા શહેરના પંચાંગથી અને અનુભવી મહારાજ પાસેથી નક્કી કરાવો. મેળાપમાં કોઈ ઉપાય નીકળે, તો તે લગ્ન પહેલાં શરૂ કરી દેવો સૌથી સારું.

લગ્નની તૈયારીમાં ઘરના લોકો વચ્ચે તણાવ આવવો પણ સામાન્ય છે — તારીખ, ખર્ચ, મહેમાનોની યાદી પર. આવા સમય માટે ગૃહશાંતિ મિલન છે. તેમાં ઘરના કોઈ પણ બે જણ — જેમ કે મા અને પરણનારી દીકરી, કે પિતા અને દીકરો — પોતાની જન્મવિગત આપે છે. રિપોર્ટ બંનેના સ્વભાવનો મેળ, મનનો કારક ચંદ્ર, ઘરની શાંતિનું ચોથું સ્થાન અને વાણી જુએ છે; સાથે પિતૃ દોષ (પરંપરાનો વિષય) અને કાલસર્પ (જે પ્રાચીન ગ્રંથોમાં નથી, પછીની પરંપરા છે), બંનેની ચાલુ દશા અને શનિનું ગોચર પણ. પછી બંને માટે જુદા જુદા ઉપાય બતાવે છે.

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો