મારા લગ્ન ક્યારે થશે — કુંડળીમાંથી લગ્નનો સમય વાંચવાની પૂરી રીત

મારા લગ્ન ક્યારે થશે — આ પ્રશ્નનો સાચો જવાબ એ છે કે કુંડળી લગ્નની સમય-બારી બતાવે છે, તારીખ નહીં. જ્યારે ચાલુ દશા (જીવનનો ચાલતો ગ્રહકાળ) સાતમા ભાવના સ્વામી, શુક્ર કે ગુરુ સાથે જોડાય, અને એ જ વર્ષોમાં ગુરુનું ગોચર સાતમા ભાવને સ્પર્શે, ત્યારે લગ્નના યોગ સૌથી ખુલ્લા માનવામાં આવે છે. આવી બારી સામાન્ય રીતે બે-ત્રણ વર્ષની હોય છે.

ઇન્ટરનેટ પર 'mara lagan kyare thase' લખો એટલે ક્યાંક "છ મહિનામાં લગ્ન" જેવું વચન મળે, તો ક્યાંક જન્મ તારીખ સામે એક નક્કી ઉંમર છાપેલી દેખાય. શાસ્ત્રીય જ્યોતિષ આવું વચન આપતું નથી. કુંડળી મિલન જ્યોતિષની ટીમે આ લેખ એટલા માટે લખ્યો છે કે લગ્નનો સમય ખરેખર કેવી રીતે વંચાય છે તે તમે જાતે સમજી શકો — કયા ગ્રહ જોવાય છે, દશાનો ક્રમ કેવી રીતે ગણાય છે, ગોચર ક્યારે સાથ આપે છે, અને કેટલાક લોકોના લગ્ન "મોડા" કેમ થાય છે.

'maru lagan kyare thase' પણ આ જ પ્રશ્ન છે, માત્ર શબ્દો જુદા.

કુંડળી લગ્નનો સમય કેવી રીતે બતાવે છે — ત્રણ પડ

જ્યોતિષમાં કોઈ પણ મોટી ઘટનાનો સમય ત્રણ પડમાં વંચાય છે. ખેતીના ઉદાહરણથી આ સહેલાઈથી સમજાય છે.

1. યોગ એટલે બીજ. જન્મકુંડળી બતાવે છે કે લગ્નનો યોગ (કોઈ ફળનો સંકેત આપતો ગ્રહોનો મેળ) કેવો છે. સાતમો ભાવ, તેનો સ્વામી, શુક્ર, ગુરુ અને નવમાંશ કેટલા બળવાન છે — આ આખું જીવન એવું જ રહે છે.
2. દશા એટલે ઋતુ. વિંશોત્તરી દશા બતાવે છે કે જીવનના કયા તબક્કે કયો ગ્રહ મુખ્ય છે. લગ્ન સાથે જોડાયેલા ગ્રહનો કાળ આવે ત્યારે બીજને તેની ઋતુ મળે છે.
3. ગોચર એટલે વરસાદનો દિવસ. ગોચર (આજે આકાશમાં ગ્રહોની ચાલ) બતાવે છે કે એ ઋતુમાં કયું વર્ષ વધુ ખુલ્લું છે. લગ્ન માટે ગુરુ અને શનિનું ગોચર સૌથી મહત્વનું મનાય છે.

ત્રણેય એક સાથે મળે ત્યારે જ જાણકાર જ્યોતિષી કહે છે કે "આ સમય લગ્નને અનુકૂળ છે". માત્ર ગોચર જોઈને — "ગુરુ સાતમામાં આવ્યો, હવે લગ્ન પાકા" — કહેવું અધૂરી વાત છે; દશા સાથ ન આપે તો સારું ગોચર પણ હળવો ટેકો જ આપે છે.

એટલે કુંડળીનો જવાબ હંમેશાં એક ગાળો હોય છે — જેમ કે "લગભગ 27 થી 30 વર્ષની ઉંમર વચ્ચે" — કોઈ એક દિવસ નહીં. લગ્નની તારીખ પછી મુહૂર્ત (શુભ ઘડી પસંદ કરવાની વિદ્યા) પરથી નક્કી થાય છે.

કુંડળીમાં લગ્ન યોગ — કઈ બાબતો જોવાય છે

કુંડળીમાં લગ્ન યોગ કોઈ એક ગ્રહથી નક્કી થતો નથી. પાંચ-છ સંકેત સાથે વંચાય છે, અને લગ્નયોગ એટલે એ બધાનું ભેગું બળ. ઘણા લોકો 'lagna yog gujarati' શોધીને એક જ ગ્રહનું ફળ વાંચી લે છે, પણ સાચું ચિત્ર આખી કુંડળીથી બને છે.

એક નાની સ્પષ્ટતા: ગુજરાતીમાં "લગ્ન" શબ્દ વિવાહ માટે વપરાય છે, અને જ્યોતિષમાં જન્મની ક્ષણે પૂર્વમાં ઊગતી રાશિને પણ "લગ્ન" કહેવાય છે. ગૂંચવણ ટાળવા આ લેખમાં બીજા અર્થ માટે જન્મ લગ્ન શબ્દ વાપર્યો છે.

સાતમો ભાવ અને સપ્તમેશ

સાતમો ભાવ (કુંડળીનું સાતમું ઘર) જીવનસાથી અને ભાગીદારીનો ભાવ છે. એ ભાવની રાશિનો સ્વામી ગ્રહ સપ્તમેશ કહેવાય છે. સમય માટે સૌથી સીધો સંકેત આ જ છે: સપ્તમેશની દશા કે અંતર્દશા આવે, એટલે સાતમો ભાવ જાગે છે. સપ્તમેશ પોતાની કે ઉચ્ચ રાશિમાં હોય, અથવા કેન્દ્ર-ત્રિકોણમાં (પહેલા, ચોથા, પાંચમા, સાતમા, નવમા, દસમા ભાવમાં) હોય, તો તેનો કાળ સહેલાઈથી ફળ આપે છે. છઠ્ઠા, આઠમા કે બારમા ભાવમાં હોય તો ફળ મોટે ભાગે થોડી રાહ જોયા પછી મળે છે.

શુક્ર અને ગુરુ — લગ્નના કારક

કારક એટલે કોઈ વિષયનો સ્વાભાવિક પ્રતિનિધિ ગ્રહ. શુક્ર પ્રેમ, આકર્ષણ અને દાંપત્ય-સુખનો કારક છે — દરેક કુંડળીમાં. પરંપરા મુજબ પુરુષની કુંડળીમાં પત્નીનો મુખ્ય કારક શુક્ર, અને સ્ત્રીની કુંડળીમાં પતિનો મુખ્ય કારક ગુરુ માનવામાં આવે છે. લગ્ન-કાળ જોતી વખતે બંને ગ્રહોની દશા જોવાય છે; કુંડળી કોની છે તે પ્રમાણે એકને વધુ ભાર મળે છે.

સાતમા ભાવમાં બેઠેલા કે તેને જોતા ગ્રહ

જે ગ્રહ સાતમા ભાવમાં બેઠો હોય, અથવા જેની દૃષ્ટિ (ગ્રહની નજર) સાતમા પર પડતી હોય, તેની દશા પણ લગ્નભાવને સ્પર્શે છે. દરેક ગ્રહ પોતાનાથી સાતમા ભાવને જુએ છે; ગુરુ પાંચમા અને નવમાને પણ, શનિ ત્રીજા અને દસમાને પણ, મંગળ ચોથા અને આઠમાને પણ. સાતમા ભાવમાં દરેક ગ્રહનું અલગ ફળ અમારા સપ્તમ ભાવ વિશેના જુદા લેખમાં આપ્યું છે.

નવમાંશ — લગ્નની વિભાગીય કુંડળી

નવમાંશ (દરેક રાશિના નવ ભાગ કરીને બનતી કુંડળી, D9) લગ્ન માટે સૌથી મહત્વની વિભાગીય કુંડળી ગણાય છે. સમય વાંચવામાં તેનાં બે કામ છે: નવમાંશ-લગ્નનો સ્વામી પણ લગ્નની દશા આપી શકે છે, અને દશાનો ગ્રહ નવમાંશમાં પણ બળવાન હોય તો બારી વધુ ભરોસાપાત્ર બને છે. બંનેમાં નબળો હોય તો બારી રહે છે, પણ તેનું બળ ઓછું આંકવામાં આવે છે. જે ગ્રહ બંને કુંડળીમાં એક જ રાશિમાં હોય તેને વર્ગોત્તમ કહે છે; તે ફળ આપવામાં સમર્થ મનાય છે.

જૈમિનીના બે સંકેત — દારાકારક અને ઉપપદ

મહર્ષિ જૈમિનીની પદ્ધતિ બીજા બે સંકેત ઉમેરે છે. દારાકારક — સાત ગ્રહોમાં જેના અંશ (પોતાની રાશિની અંદરની ડિગ્રી) સૌથી ઓછા હોય, તે જીવનસાથીનો કારક. ઉપપદ — બારમા ભાવનું આરૂઢ (એક ખાસ ગણતરીથી નીકળતું બિંદુ), જેને લગ્નનું પદ કહેવાય છે; તેનો સ્વામી પણ સમય માટે જોવાય છે. આ બંને પારાશરી સંકેતોની પુષ્ટિ કરે છે, તેમની જગ્યા લેતા નથી.

શાસ્ત્ર શું કહે છે

બૃહત્પારાશર હોરાશાસ્ત્ર (મહર્ષિ પરાશરનો મૂળ ગ્રંથ)નો સામાન્ય નિયમ આ છે: ગ્રહ પોતાની દશામાં જે ભાવનો સ્વામી છે, જેમાં બેઠો છે અને જેના પર દૃષ્ટિ નાખે છે, તે ભાવોનું ફળ આપે છે. લગ્ન-કાળ વાંચવાની આખી રીત આ જ નિયમ પર ઊભી છે. એ જ ગ્રંથના સપ્તમ-ભાવના અધ્યાયમાં કેટલાક યોગ પરથી લગ્નનું વર્ષ પણ ગણાવ્યું છે, અને તેમાંનાં ઘણાં વર્ષ ખૂબ નાની ઉંમરનાં છે — એ તે સમયના સમાજની વાત હતી. આજે લગ્ન-કાળ દશા અને ગોચરથી વંચાય છે, અને કાયદેસર ઉંમર (છોકરી 18, છોકરો 21) પહેલાં કોઈ બારી માનવામાં આવતી નથી. ફલદીપિકા પણ સાતમા ભાવ, તેના સ્વામી અને શુક્રને જ લગ્ન-વિચારનું કેન્દ્ર રાખે છે.

દશા અને અંતર્દશા — લગ્નના સમયની સાચી ઘડિયાળ

વિંશોત્તરી દશા 120 વર્ષનું ચક્ર છે. જન્મની ક્ષણે ચંદ્ર જે નક્ષત્રમાં હોય, તેના સ્વામી ગ્રહથી દશા શરૂ થાય છે અને પછી નક્કી ક્રમમાં આગળ વધે છે. દરેક મહાદશા (મોટી દશા)માં નવ અંતર્દશા (નાની દશા) હોય છે — એ જ ક્રમમાં, અને પહેલી અંતર્દશા એ જ ગ્રહની. અંતર્દશાની લંબાઈ એક સરળ સૂત્રથી નીકળે છે:

અંતર્દશાનાં વર્ષ = મહાદશાનાં વર્ષ × અંતર્દશા-ગ્રહનાં વર્ષ ÷ 120

જેમ કે શનિની 19 વર્ષની મહાદશામાં શુક્રની અંતર્દશા = 19 × 20 ÷ 120 = લગભગ 3 વર્ષ 2 મહિના. શુક્રની 20 વર્ષની મહાદશામાં ચંદ્રની અંતર્દશા = 20 × 10 ÷ 120 = 1 વર્ષ 8 મહિના.

મહાદશા ઋતુ નક્કી કરે છે, અને અંતર્દશા એ ઋતુનો ભાગ પસંદ કરે છે. લગ્ન મોટે ભાગે ત્યારે થાય છે જ્યારે મહાદશા કે અંતર્દશામાંથી ઓછામાં ઓછી એક લગ્નના ગ્રહની હોય, અને બીજી તેની વિરુદ્ધ ન હોય.

વ્યવહારમાં કેટલીક જોડી વારંવાર દેખાય છે: શુક્રની મહાદશામાં સપ્તમેશની અંતર્દશા; સપ્તમેશની મહાદશામાં શુક્રની અંતર્દશા; કોઈ પણ મહાદશામાં ગુરુ કે શુક્રની અંતર્દશા. એક વાત ઘણી વાર ભુલાઈ જાય છે — મહાદશાનો ગ્રહ લગ્ન સાથે જોડાયેલો ન હોય, તો પણ તેની અંદર આવતી શુક્ર કે સપ્તમેશની અંતર્દશા લગ્નનો સમય લાવી શકે છે.

એક ઉદાહરણ — દશાનો ક્રમ વાંચીને બારી શોધવી

આ સંપૂર્ણ કાલ્પનિક ઉદાહરણ છે. આંકડા માત્ર રીત સમજાવવા માટે છે, કોઈ સાચી વ્યક્તિના નથી.

ધારો કે એક યુવકનું જન્મ લગ્ન મિથુન છે. તો તેનો સાતમો ભાવ ધન છે, અને સપ્તમેશ ગુરુ. પુરુષની કુંડળી છે, એટલે મુખ્ય કારક શુક્ર. ધારો કે સાતમા ભાવમાં કોઈ ગ્રહ નથી. તેનો ચંદ્ર આર્દ્રા નક્ષત્રમાં છે (આર્દ્રા આખું મિથુન રાશિમાં આવે છે), જેનો સ્વામી રાહુ છે, અને જન્મ સમયે રાહુની દશાનાં 4 વર્ષ બાકી હતાં. તો તેની મહાદશાઓ આમ ચાલશે:

લગ્નની ઉંમરનો આખો ગાળો શનિની મહાદશામાં આવે છે. આ જન્મ લગ્ન માટે શનિ ન સપ્તમેશ છે, ન લગ્નનો કારક. ઘણા લોકો અહીં જ અટકીને કહી દે છે, "શનિની દશા છે, લગ્ન મોડાં થશે." પણ અંતર્દશા ખોલીને જુઓ:

હવે આને પગલે-પગલે વાંચો:

1. પહેલી બારી: શુક્રની અંતર્દશા — લગભગ 26 વર્ષ 10 મહિનાથી 30 વર્ષ સુધી. આ કુંડળીની સૌથી મજબૂત બારી છે.
2. પછીની બારી: ગુરુની અંતર્દશા, કારણ કે અહીં ગુરુ સપ્તમેશ છે — લગભગ સાડા છત્રીસથી 39 વર્ષ.
3. ગોચરથી વર્ષ પસંદ કરવું: શુક્રની અંતર્દશાનાં સવા ત્રણ વર્ષમાં ગુરુ લગભગ ત્રણ રાશિ પાર કરશે. મિથુન જન્મ લગ્ન માટે ગુરુ પહેલા (મિથુન), ત્રીજા (સિંહ), સાતમા (ધન) કે અગિયારમા (મેષ) ભાવમાં હોય તો તેની સ્થિતિ કે દૃષ્ટિ સાતમા ભાવ પર પડે છે. આ ઉદાહરણમાં ચંદ્ર પણ મિથુનમાં છે, એટલે ચંદ્રથી સાતમું પણ ધન જ છે. ધારો કે એ વર્ષોમાં ગુરુ સિંહમાંથી પસાર થાય છે — ત્યાંથી તેની પાંચમી દૃષ્ટિ સીધી ધન પર. એટલે શુક્રની અંતર્દશામાં એ જ વર્ષ સૌથી ખુલ્લું ગણાશે.
4. નવમાંશથી પુષ્ટિ: શુક્ર નવમાંશમાં પણ બળવાન હોય તો આ બારી વધુ ભરોસાની.
5. નિષ્કર્ષ: "લગભગ 27 થી 30 વર્ષની ઉંમરનો ગાળો અનુકૂળ છે, અને તેમાં ખાસ કરીને ગુરુ સિંહમાં હોય તે વર્ષ." ધ્યાન આપો — આમાં કોઈ તારીખ નથી, કોઈ ખાતરી નથી; માત્ર એક સ્પષ્ટ દિશા.

અને એ ગાળામાં વાત ન બેસે તો? તો પછીની મોટી બારી ગુરુની અંતર્દશા છે, અને વચ્ચેનાં વર્ષોમાં પણ ગુરુનું ગોચર સાતમા ભાવને સ્પર્શે ત્યારે સગપણ નક્કી થતાં જોવા મળે છે. આને "મોડું" કહેવું યોગ્ય નથી; આ માત્ર આ કુંડળીની ઘડિયાળનો ક્રમ છે.

સગપણની વાત ચાલતી હોય ત્યારે — બે ઘડિયાળ

એક વ્યક્તિની બારી અડધું ચિત્ર છે. લગ્ન બે વ્યક્તિનાં છે, અને બીજી કુંડળીમાં પણ આ જ ક્રમ પોતાની રીતે ચાલે છે. ધારો કે આ યુવકની વાત જે યુવતી સાથે ચાલે છે તે તેનાથી બે વર્ષ નાની છે, અને તેની ગુરુની અંતર્દશા (સ્ત્રીની કુંડળીમાં મુખ્ય કારક) તેની 25 થી સાડા સત્તાવીસ વર્ષની ઉંમરમાં ચાલે છે. કેલેન્ડર પર આ ગાળો યુવકની 27 થી સાડા ઓગણત્રીસ વર્ષની ઉંમર સાથે મળે છે — એટલે બરાબર તેની શુક્ર-અંતર્દશાની અંદર. આ જ સહિયારી બારી છે: એ વર્ષો જ્યારે બંનેની ઘડિયાળ એક સાથે લગ્ન તરફ હોય.

અહીં એક બારીક વાત છે. બંનેની ઉંમર સીધી સરખાવી શકાતી નથી, કારણ કે બંનેનો જન્મ જુદાં વર્ષોમાં થયો છે. પહેલાં દરેકની બારીને તેના પોતાના જન્મ-વર્ષ સાથે જોડીને કેલેન્ડરનાં વર્ષોમાં ફેરવવી પડે છે; ત્યાર પછી જ બંનેનો મેળ દેખાય છે.

ગોચર — બારીની અંદર કયું વર્ષ ખૂલે છે

ગુરુનું ગોચર

ગુરુ લગભગ 12 વર્ષમાં આખું રાશિચક્ર ફરે છે — એક રાશિમાં આશરે એક વર્ષ. લગ્ન માટે ગુરુનું ગોચર ત્યારે શુભ ગણાય છે જ્યારે:

• તે જન્મ લગ્નથી સાતમા ભાવ પર હોય, અથવા પહેલા, ત્રીજા કે અગિયારમા ભાવમાંથી તેના પર દૃષ્ટિ નાખે;
• તે જન્મ-ચંદ્રથી સાતમી રાશિ પર હોય — પરંપરાનું આ સૌથી જાણીતું લગ્ન-ગોચર છે, જે લગભગ દર 12 વર્ષે એક વાર આવે છે;
• તે જન્મ-ચંદ્ર પરથી પસાર થાય.

એટલે દર 12 વર્ષમાં ઓછામાં ઓછાં ચાર વર્ષ ગુરુ કોઈ ને કોઈ રીતે સાતમા ભાવને સ્પર્શે છે. તેથી જ ગુરુ એકલો કશું નક્કી કરતો નથી; તે દશાની બારીની અંદર વર્ષ પસંદ કરે છે.

શનિનું ગોચર

શનિ લગભગ 30 વર્ષમાં ચક્ર પૂરું કરે છે — એક રાશિમાં અઢી વર્ષની આસપાસ. સાતમા ભાવ પર શનિની સ્થિતિ, અથવા પહેલા, પાંચમા કે દસમા ભાવમાંથી તેના પર શનિની દૃષ્ટિ, પરંપરામાં જવાબદારી સ્વીકારવાનો અને સંબંધને સ્થિર કરવાનો સમય ગણાય છે. શનિ ઉતાવળનો ગ્રહ નથી; તે વિચારપૂર્વક બંધાયેલા સંબંધને ટેકો આપે છે, અને ઘણાં લગ્ન બરાબર આ જ ગાળામાં નક્કી થાય છે.

બેવડું ગોચર — એક આધુનિક શીખ

આજકાલ એક નિયમ બહુ સંભળાય છે: જ્યારે ગુરુ અને શનિ બંને એક સાથે સાતમા ભાવ કે સપ્તમેશને (સ્થિતિ કે દૃષ્ટિથી) સ્પર્શે, ત્યારે લગ્નનું વર્ષ આવે છે. તેને "બેવડું ગોચર" કહે છે. આ આધુનિક પારાશરી જ્યોતિષની શીખ છે — કે. એન. રાવ જેવા આજના આચાર્યોએ પોતાના સંશોધન અને લેખનથી તેને લોકપ્રિય બનાવી. પ્રાચીન ગ્રંથોમાં દરેક ગ્રહના ગોચરનું ફળ અલગ અલગ લખ્યું છે; આ જોડ-નિયમ એ સ્વરૂપે ત્યાં મળતો નથી. ઘણા અનુભવી જ્યોતિષીઓ તેને ઉપયોગી માને છે, પણ તેને દશાની જગ્યા આપવી યોગ્ય નથી — પહેલાં દશા, પછી ગોચર.

શુક્ર અને મંગળ — મહિનાની બારીકી

શુક્ર એક રાશિમાં લગભગ એક મહિનો રહે છે (વક્રી થાય તો વધારે). વર્ષ નક્કી થયા પછી આજના ઘણા જ્યોતિષીઓ શુક્ર અને મંગળના ગોચરથી મહિનાનો અંદાજ લગાવે છે — જેમ કે શુક્રનું સાતમા ભાવ કે સપ્તમેશ પર આવવું. આ બારીક કામ છે અને તેમાં મતભેદ પણ છે, એટલે તેને માત્ર દિશા સમજો.

લગ્ન ક્યારે થશે તે કેવી રીતે જાણવું — સાત પગલાં

જો તમારો પ્રશ્ન 'lagan kyare thase' છે, તો કોઈ પણ સારા જ્યોતિષીનો ક્રમ લગભગ આવો હોય છે:

1. સાચી જન્મ-વિગતથી કુંડળી બનાવો — તારીખ, સમય અને સ્થળ.
2. સાતમો ભાવ અને સપ્તમેશ ઓળખો, સાથે સાતમામાં બેઠેલા કે તેને જોતા ગ્રહ પણ.
3. શુક્ર, ગુરુ અને નવમાંશ-લગ્નેશનું બળ જુઓ — કોણ ઉચ્ચ કે સ્વરાશિમાં છે, કોણ નીચ કે અસ્ત (સૂર્યની બહુ નજીક હોવાથી નબળો).
4. દશા-કોષ્ટક ખોલો. છોકરી માટે 18 અને છોકરા માટે 21 વર્ષ પછીની દરેક મહાદશા અને અંતર્દશા જુઓ, અને ઉપરના ગ્રહોના ગાળા પર નિશાની કરો.
5. થોડા મહિનાના નાના ગાળા બાજુએ રાખો — તે એકલા મોટો સંકેત બનતા નથી.
6. નિશાની કરેલા ગાળામાં ગુરુનું ગોચર જુઓ, ઇચ્છો તો શનિનું પણ.
7. નવમાંશથી પુષ્ટિ કરો. સગપણની વાત ચાલતી હોય તો બીજી વ્યક્તિની કુંડળીમાં પણ આ જ ક્રમ ચલાવીને સહિયારી બારી જુઓ.

આ ક્રમ સાંભળવામાં સરળ છે, પણ દરેક પગલામાં કુંડળીની બારીકી છે. એટલે 'mara lagna kyare thase' જેવા પ્રશ્નનો ભરોસાપાત્ર જવાબ આખી કુંડળી જોઈને જ બને છે, કોઈ એક નિયમથી નહીં.

અનુકૂળ સમય ચાલે છે તે કેવી રીતે ઓળખવું

જ્યોતિષની દૃષ્ટિએ અનુકૂળ ગાળાના આ સંકેત મનાય છે:

• ચાલુ મહાદશા કે અંતર્દશા સપ્તમેશ, શુક્ર, ગુરુ કે સાતમા ભાવમાં બેઠેલા ગ્રહની છે.
• દશાનો ગ્રહ નવમાંશમાં પણ સારી સ્થિતિમાં છે — નબળો કે પીડિત નથી.
• ગુરુ જન્મ-ચંદ્રથી સાતમી રાશિ પર છે, અથવા જન્મ લગ્નથી સાતમા ભાવમાં બેઠો છે કે તેને જુએ છે.
• શનિનું ગોચર સાતમા ભાવ કે સપ્તમેશને સ્પર્શે છે, અને સાથે દશા પણ લગ્નની છે.

પરંપરા કહે છે કે આવા ગાળામાં ઘરમાં લગ્નની વાત આપમેળે નીકળે છે અને માગાં આવવા લાગે છે. અત્યારે આ સંકેત ન હોય તો તેનો અર્થ "લગ્ન નહીં" બિલકુલ નથી; બસ એટલું કે અત્યારની ઘડિયાળ ભણતર, કામ કે પરિવારની જવાબદારી જેવા બીજા વિષય પર છે, અને લગ્નની બારી આગળ છે.

લગ્નની ઉંમર — "મોડું" મોટે ભાગે માત્ર દશાનો ક્રમ છે

ઇન્ટરનેટ પર 'marriage age prediction' નામે ઘણાં કેલ્ક્યુલેટર મળે છે, જે એક નક્કી ઉંમર કહી દે છે. સાચું એ છે કે કુંડળી ઉંમરનું એક વલણ બતાવે છે — વહેલું, સમયસર કે થોડું મોડું — અને સાચાં વર્ષ દશામાંથી નીકળે છે. પરંપરા કેટલાક યોગને "પરિપક્વ ઉંમરે લગ્ન" સાથે જોડે છે:

અમારી ગણતરી પણ આ જ પરંપરા પ્રમાણે ચાલે છે. ઉપરના પહેલા ચારમાંથી કોઈ યોગ હોય, તો તે લગ્નની બારીઓ કાયદેસર ઉંમરથી થોડાં વર્ષ પછીથી ગણવાનું શરૂ કરે છે, કારણ કે શાસ્ત્ર આ યોગોને વહેલા લગ્નનો નહીં, પરિપક્વ લગ્નનો સંકેત માને છે. બારીઓ ગાયબ થતી નથી; બસ ગણતરી થોડી આગળથી શરૂ થાય છે.

હવે સૌથી જરૂરી વાત. મોડા લગ્નનું કારણ કોઈ વ્યક્તિમાં શોધવું ખોટું છે — ન દીકરીનો દોષ, ન દીકરાનો, ન પરિવારનો. માંગલિક હોવું પણ કોઈનો દોષ નથી; તે મંગળની એક સ્થિતિ છે, જે બંનેની કુંડળી મેળવતાં ઘણી વાર કપાઈ જાય છે. ઘણી વાર કારણ એટલું જ હોય છે કે શુક્ર કે સપ્તમેશની દશા ત્રીસ પછી આવે છે, અને તે પહેલાંનાં વર્ષોમાં ભણતર, કામ કે ઘરની જવાબદારીના ગ્રહોનો કાળ હતો. મોડી ખૂલેલી બારી વહેલી ખૂલેલી બારી જેટલી જ શુભ હોય છે.

ઘરના વડીલોએ આવા સમયે શું કરવું? પહેલું, પડોશી કે સગાંનાં સંતાનો સાથે સરખામણી બંધ કરો — દરેક કુંડળીની ઘડિયાળ જુદી હોય છે. બીજું, ચોક્કસ જન્મ-સમય સાથે કુંડળી એક વાર બરાબર વંચાવો અને આગળની બારી ક્યારે ખૂલે છે તે સમજો. ત્રીજું, એ બારી પહેલાંથી માગાં જોવાનું શરૂ કરો, જેથી સમય આવે ત્યારે ઉતાવળ ન થાય. અને દીકરો હોય કે દીકરી, તેના પર દોષનો સિક્કો ન મારો; તેની ધીરજ જ ઘરની ખરી તાકાત છે.

ક્યારે અને કોની સાથે — કુંડળી કેટલું કહી શકે

પ્રશ્નનો બીજો ભાગ — "કોની સાથે?" — તેમાં કુંડળી નામ, ગામ કે ચહેરો નથી કહેતી. તે જીવનસાથીનો સ્વભાવ કહે છે: સાતમા ભાવની રાશિ, સપ્તમેશ ક્યાં છે, સાતમામાં કયા ગ્રહ છે, શુક્ર-ગુરુની સ્થિતિ, નવમાંશનો સાતમો ભાવ અને દારાકારક. જેમ કે સાતમા ભાવ પર ગુરુનો પ્રભાવ હોય તો પરંપરા વિવેકી અને સંસ્કારી જીવનસાથી તરફ ઇશારો માને છે.

"કોની સાથે" નો સાચો જવાબ સગપણ સામે આવે ત્યારે મળે છે. અમારા કુંડળી મિલન અહેવાલમાં તેના માટે "કુંડળી કેવા પ્રકારનો સાથી બતાવે છે" નામનો વિભાગ છે — એક કુંડળીએ વર્ણવેલા જીવનસાથીને સામેની વ્યક્તિની કુંડળી પર મૂકીને જોવામાં આવે છે.

જન્મ-વિગત — શું જોઈએ, અને સમયની ભૂલની અસર

લગ્નના સમય માટે ત્રણ વાત જોઈએ: જન્મ તારીખ, જન્મ સમય અને જન્મ સ્થળ.

• તારીખ: મધરાત પછીનો જન્મ બીજા દિવસની તારીખનો ગણાય. ફોર્મમાં અંગ્રેજી કેલેન્ડરની તારીખ ભરો.
• સમય: દશાની શરૂઆત ચંદ્રના ચોક્કસ અંશથી નીકળે છે. ચંદ્ર બે કલાકમાં એક અંશથી થોડું વધારે ચાલે છે, એટલે બે કલાકની ભૂલથી આખું દશા-કોષ્ટક છ મહિનાથી દોઢ વર્ષ સુધી ખસી શકે છે — જન્મ-નક્ષત્રનો સ્વામી કોણ છે તેના પર તે આધાર રાખે છે. જન્મ લગ્ન તો સરેરાશ દર બે કલાકે બદલાય છે, અને તેની સાથે સાતમો ભાવ અને સપ્તમેશ પણ.
• સ્થળ: સ્થળથી જન્મ લગ્ન નક્કી થાય છે; વિદેશમાં જન્મ હોય તો જન્મનું જ શહેર પસંદ કરો.

ઘણા લોકો જન્મ તારીખ પરથી લગ્ન ક્યારે થશે તે જાણવા માગે છે. ફક્ત જન્મ તારીખથી ચંદ્રની રાશિ અને આશરે નક્ષત્ર ખબર પડે છે, પણ જન્મ લગ્ન, સાતમો ભાવ અને સપ્તમેશ નહીં. દિવસભરમાં ચંદ્ર લગભગ એક નક્ષત્ર પાર કરે છે, એટલે સમય વિના દશાની શરૂઆત પણ કેટલાંય વર્ષ આઘીપાછી થઈ શકે છે. આવા કેલ્ક્યુલેટરનો જવાબ માત્ર મોટો અંદાજ છે.

સમય યાદ ન હોય તો અમારો અહેવાલ બપોરે 12 વાગ્યાનો સમય ધારીને ચાલે છે, અને સ્પષ્ટ લખે છે કે જન્મ લગ્ન અને દશા પર ટકેલા વિભાગ — લગ્ન-કાળ પણ — અંદાજિત જન્મ લગ્ન પર છે અને સાચો સમય મળતાં બદલાઈ શકે છે. હોસ્પિટલની નોંધ, જન્મનો દાખલો કે જન્મ વખતે બનેલી કુંડળીથી સમય પાકો કરી લેવો સૌથી સારું.

નાના અને સરળ ઉપાય — ઘડિયાળ ધીમી લાગે ત્યારે

લગ્નમાં વિલંબના ઉપાયો પર અમારો અલગ લેખ છે. અહીં માત્ર લગ્નના સમયના ગ્રહો સાથે સીધા જોડાયેલા ઉપાય:

• ગુરુવારે ગુરુનો મંત્ર — ખાસ કરીને ગુરુ નબળો હોય કે સપ્તમેશ હોય ત્યારે:

"ૐ ગ્રાં ગ્રીં ગ્રૌં સઃ ગુરવે નમઃ"

• શુક્રવારે શુક્રનો મંત્ર — ખાસ કરીને શુક્ર નીચ, અસ્ત કે કઠિન ભાવમાં હોય ત્યારે:

"ૐ દ્રાં દ્રીં દ્રૌં સઃ શુક્રાય નમઃ"

• સપ્તમેશ બીજો કોઈ ગ્રહ હોય તો તેનો બીજ મંત્ર તેના વારે.
• રોજ એક માળા (108 વાર) જપ, ઓછામાં ઓછા 43 દિવસ ખંડ પાડ્યા વિના. ઉપવાસ ત્યારે જ, જ્યારે તબિયત સારી હોય.
• શક્તિ પ્રમાણે દાન — ગુરુવારે ચણાની દાળ કે હળદર, શુક્રવારે ચોખા કે સફેદ મીઠાઈ.
• રત્ન પહેરવું હોય તો કોઈ જાણકારને આખી કુંડળી બતાવીને જ; જે ગ્રહને શાંત કરવાનો હોય તેનું રત્ન ઊલટી અસર કરી શકે છે.

કોઈ ઉપાય દશાનો ક્રમ બદલતો નથી, અને નક્કી સમયમાં લગ્નનું વચન પણ આપતો નથી; નિયમ અને શ્રદ્ધાથી કરેલો ઉપાય મનને ધીરજ અને નબળા ગ્રહને ટેકો આપે છે.

સગપણની વાત ચાલતી હોય તો — કુંડળી મિલનમાં બંનેનો લગ્ન-સમય

એક વાત સ્પષ્ટ કહીએ: એકલી વ્યક્તિ માટે "લગ્ન ક્યારે થશે" ની ભવિષ્યવાણી અમે વેચતા નથી. અમારો લગ્ન-કાળ ત્યારે બને છે જ્યારે સગપણની વાત ચાલતી હોય અને બંનેની કુંડળી મેળવવામાં આવે. કારણ સીધું છે — લગ્નનો સમય બે ઘડિયાળ મળવાથી બને છે, એકથી નહીં. કુંડળી મિલનના અહેવાલમાં 36 ગુણ, માંગલિક, નાડી-ભકૂટ અને તેમની શાસ્ત્રીય છૂટ સાથે લગ્નના સમયનો આખો ભાગ છે:

• બંનેની પોતાની બારીઓ — વર અને વધૂની ઉંમરના એ ગાળા જ્યારે સપ્તમેશ, શુક્ર, ગુરુ, નવમાંશ-લગ્નેશ, દારાકારક કે ઉપપદ-સ્વામીની મહાદશા-અંતર્દશા ચાલે છે; દરેક બારી સાથે તેનું કારણ, અને કયો યોગ ગણતરી આગળ ખસેડે છે તે પણ.
• સહિયારી બારી — બંનેની બારીઓ પોતપોતાના જન્મ-વર્ષથી કેલેન્ડર પર મૂક્યા પછી જ્યાં મળે છે તે વર્ષો; દરેક પર લખેલું હોય છે કે તે વીતી ગઈ છે, અત્યારે ચાલે છે કે આગળ છે.
• આજનું ગુરુ-ગોચર — આજે ગુરુ બંનેમાંથી કોની કુંડળીમાં સાતમા ભાવ, ચંદ્રથી સાતમી રાશિ કે જન્મ-ચંદ્રને સ્પર્શે છે; ગોચર એ જ દિવસનું સત્ય હોય છે, એટલે તેના પર તારીખ છપાય છે.
• વિવાહ-બળ — દરેક કુંડળીના 10 માંથી ગુણ, સપ્તમેશ અને લગ્નના કારકના બળથી, અને તેમાંથી નીકળતું ઉંમરનું વલણ.
• એક વાક્યનો જવાબ — આ બધું મળીને સૌથી સંભવિત ગાળો, એ સમયે બંનેની ઉંમર, અને કેટલી પદ્ધતિઓ એ જ દિશામાં છે.

અમારી ગણતરી કેટલાક નિયમ પાળે છે:

• દરેકની બારીઓ ગણતી વખતે બહુ નાના ગાળા છોડી દેવાય છે, જેથી "છ મહિનામાં લગ્ન" જેવી વાત ન બને.
• જે ગ્રહની દશા જન્મકુંડળી અને નવમાંશ બંનેમાં નબળી હોય, તેની બારીનો ભરોસો એક પગથિયું ઘટાડાય છે.
• બંને માંગલિક હોવાથી પરસ્પર કપાઈ ગયેલો દોષ લગ્નના સમયમાં વિલંબનું કારણ ગણાતો નથી.
• ગુરુનું ગોચર અત્યારે અનુકૂળ હોય પણ દશાની બારી આગળ હોય, તો અહેવાલ બંને વાત એક જ જગ્યાએ સ્પષ્ટ કરે છે — ગોચર સમયને શુભ બનાવે છે, પણ દશાનું બળ એ આગળના ગાળામાં છે.
• બારીઓ ક્યાંય ન મળે તો પણ અહેવાલ લગ્નની ના પાડતો નથી; આવા સમયે સમય ગોચર અને મુહૂર્તથી પસંદ કરવો એમ કહે છે.
• અહેવાલ લગ્નની તારીખ પસંદ કરતો નથી. મુહૂર્ત યોગ્ય જ્યોતિષી પાસેથી લો.

લગ્ન થઈ ગયાં હોય તો પ્રશ્ન "ક્યારે" થી બદલાઈને "અત્યારે કોનો કાળ ભારે છે" બને છે. પતિ-પત્ની મિલન બંનેની ચાલુ દશા અને શનિનું ગોચર જોઈને આ જ કહે છે, અને કયો ઉપાય કોના માટે છે તે પણ.

એટલે કોઈ પૂછે કે મારા લગ્ન ક્યારે થશે, તો અમારી સલાહ એક જ છે: સગપણ સામે આવે ત્યારે બંનેની કુંડળી સાથે મૂકીને કુંડળી મિલન કરાવો — ગુણ સાથે એ પણ દેખાશે કે બંનેની ઘડિયાળ કયાં વર્ષોમાં એક સાથે લગ્ન તરફ વળે છે.

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો