દીપાવલી ક્યારે છે 2026 — બધા દિવસની તારીખ અને સમય

દીપાવલી એક દિવસનો નહીં, અનેક દિવસનો ઉત્સવ છે — ગુજરાતમાં વાઘ બારસથી ભાઈબીજ સુધી, અને વેપારીઓ માટે લાભ પાંચમ સુધી. દરેક દિવસની તારીખ તેની પોતાની તિથિ અને પોતાના સમય-નિયમથી નક્કી થાય છે, એટલે ક્યારેક બે તહેવાર એક જ દિવસે આવે છે અને ક્યારેક વચ્ચે એક દિવસ ખાલી રહે છે. નીચેનું કોષ્ટક તમે પસંદ કરેલા શહેર માટે દરેક તહેવારની તારીખ અને તેનો મુખ્ય સમય ગણે છે.

કોષ્ટકની ઉપર શહેરનું નામ લખો, કે ફોન પર "મારી નજીકનું શહેર" દબાવો. "આગલું વર્ષ"થી આવતાં વર્ષોનો આખો દીપોત્સવ જોઈ શકાય છે. "દીપાવલી ક્યારે છે" પૂછનારા મોટે ભાગે એ જાણવા માગે છે કે ધનતેરસ, કાળી ચૌદસ, બેસતું વર્ષ અને ભાઈબીજ કયા દિવસે છે — આ બધું આ એક જ કોષ્ટકમાં છે.

કોષ્ટક કેવી રીતે વાંચવું

કોષ્ટકમાં ત્રણ ખાનાં છે. પહેલામાં તહેવારનું નામ — ગુજરાતી નામ સાથે બીજું પ્રચલિત નામ પણ. બીજામાં વાર અને તારીખ. ત્રીજામાં તે તહેવારનો મુખ્ય સમય: વાઘ બારસે પ્રદોષ, ધનતેરસે પૂજા મુહૂર્ત, કાળી ચૌદસે નિશીથ, નરક ચતુર્દશીએ અભ્યંગ સ્નાન, દિવાળીએ લક્ષ્મી પૂજન મુહૂર્ત, ગોવર્ધન પૂજાએ પ્રાતઃકાળ કે સાયંકાળ, અને ભાઈબીજે અપરાહ્ન. કોઈ સમયની આગળ "(બીજા દિવસે)" લખ્યું હોય, તો તે સમય મધરાત પછીનો છે. શહેર બદલો તો આખું કોષ્ટક તે શહેરના સમય પ્રમાણે નવેસરથી ગણાય છે.

પાંચ દિવસ, પણ તારીખો સાત સુધી કેમ

હિંદુ તહેવાર તિથિ પ્રમાણે ચાલે છે, અને તિથિની લંબાઈ 19થી 26 કલાક સુધી બદલાતી રહે છે. કોઈ તિથિ બે સૂર્યોદય સુધી ફેલાય છે, તો કોઈ કોઈ સૂર્યોદયને સ્પર્શ્યા વગર જ નીકળી જાય છે. ઉપરાંત દરેક તહેવારનો સમય-નિયમ જુદો છે — ક્યાંક પ્રદોષ, ક્યાંક સૂર્યોદય પહેલાંનો સમય, ક્યાંક બપોર પછીનો. પરિણામ:

• ક્યારેક નરક ચતુર્દશી અને દિવાળી એક જ દિવસે — સવારે ચૌદસ અને બપોરથી અમાસ, તો વહેલી સવારનું અભ્યંગ સ્નાન અને સાંજનું લક્ષ્મી પૂજન એક જ તારીખે.
• ક્યારેક દિવાળી અને બેસતા વર્ષ વચ્ચે એક દિવસ — અમાસ લાંબી હોય અને બીજી સવાર સુધી ચાલે, તો વચ્ચેનો દિવસ "દિવાળી સ્નાન"નો — ગુજરાતમાં ઘણી વાર એને "પડતર દિવસ" પણ કહે છે.
• ક્યારેક વાઘ બારસ અને ધનતેરસ એક દિવસે, કે ધનતેરસ અને કાળી ચૌદસ એક દિવસે.

એટલે "દિવાળી પછી બેસતું વર્ષ, પછી ભાઈબીજ" એવી યાદ દર વર્ષે સાચી પડતી નથી. ઉપરનું કોષ્ટક દરેક તહેવારને અલગ ગણે છે.

વાઘ બારસ — પહેલો દિવસ

આસો વદ બારસ — ગોવત્સ દ્વાદશી — ગુજરાતમાં વાઘ બારસ કહેવાય છે, અને મહારાષ્ટ્રમાં વસુબારસ. ગાય અને વાછરડાની પૂજાનો દિવસ, અને વેપારીઓ માટે જૂના હિસાબ પૂરા કરવાની શરૂઆત. નિયમ: પ્રદોષમાં બારસ. ક્યારેક તે ધનતેરસના જ દિવસે આવે છે, જ્યારે બારસ અને તેરસ બંને તે જ દિવસે હોય. "વાઘ બારસ ક્યારે છે"નો જવાબ કોષ્ટકની પહેલી હરોળમાં છે.

ધનતેરસ — પ્રદોષમાં તેરસ

આસો વદ તેરસ ધનતેરસ (ધનત્રયોદશી). નિયમ: જે દિવસે પ્રદોષ કાળમાં તેરસ હોય. બંને દિવસે હોય, તો દિવાળી જેવો જ એક-ઘડી નિયમ; કોઈ પ્રદોષને ન સ્પર્શે, તો જે દિવસે સૂર્યોદયે તેરસ હોય તે.

• ધન્વંતરી જયંતી. પરંપરા પ્રમાણે આ જ તિથિએ સમુદ્રમંથનમાંથી આયુર્વેદના દેવ ધન્વંતરી અમૃતકળશ લઈને પ્રગટ થયા. એટલે આ દિવસ આરોગ્યનો પણ છે — ધન એટલે અહીં ફક્ત પૈસા નહીં, આરોગ્ય પણ.
• યમ દીપદાન. પ્રદોષમાં ઘરની બહાર દક્ષિણ તરફ મુખ રાખીને એક દીવો પ્રગટાવવાની પરંપરા — પરિવારના લાંબા આયુષ્યની ભાવનાથી. માટીના કોડિયામાં તેલ, દક્ષિણ તરફ જ્યોત, અને મનમાં પરિવારના આરોગ્યની પ્રાર્થના — બસ એટલું.
• ખરીદી. વાસણ, ચાંદી કે કોઈ નવી ધાતુ ખરીદવાની રીત લોકમાં બહુ પ્રચલિત છે. કુંડળી મિલન જ્યોતિષની ટીમ એને પરંપરા તરીકે જ બતાવે છે — કોઈ ખરીદી આપમેળે ધન વધારતી નથી, અને ગજા બહારનું કંઈ લેવું જરૂરી નથી.

કોષ્ટકમાં ધનતેરસ મુહૂર્ત એટલે પ્રદોષ અને સ્થિર વૃષભ લગ્નનો મેળ — બરાબર દિવાળી જેવો. "ધનતેરસ ક્યારે છે"નો જવાબ પણ એ જ હરોળમાં છે.

કાળી ચૌદસ — નિશીથમાં ચૌદસ

આસો વદ ચૌદસની રાત ગુજરાતમાં કાળી ચૌદસ કહેવાય છે. નિયમ: જે રાત્રે નિશીથ (મધરાતનું મુહૂર્ત) કાળમાં ચૌદસ હોય. આ રાત્રે મહાકાળી અને હનુમાનજીની પૂજાની પરંપરા છે — ઘણાં ઘરોમાં હનુમાન ચાલીસાનો પાઠ થાય છે, અને ઘણા લોકો હનુમાનજીના મંદિરે જાય છે. એટલે ઘણી વાર કાળી ચૌદસ નરક ચતુર્દશીથી એક દિવસ પહેલાં આવે છે: રાત્રે ચૌદસ બેસી જાય, તો તે રાત કાળી ચૌદસ, અને બીજી સવારે અભ્યંગ સ્નાન.

આ રાતના નામે ફેલાયેલા ટોટકા કે "કકળાટ કાઢવા"ની રીતોની સલાહ અમે નથી આપતા. પૂજા, પાઠ અને દીવો — બસ એટલું.

નરક ચતુર્દશી — અભ્યંગ સ્નાન, રૂપ ચૌદસ

ચૌદસની સવાર સૂર્યોદય પહેલાં, ચૌદસ ચાલતી હોય ત્યારે, તેલ અને ઉબટન લગાવીને સ્નાન — અભ્યંગ સ્નાન. ભાગવતની કથામાં શ્રીકૃષ્ણ અને સત્યભામાએ નરકાસુરનો અંત કરીને સોળ હજારથી વધુ બંદી સ્ત્રીઓને મુક્ત કરી હતી, અને પરંપરા આ વિજયને આ જ તિથિ સાથે જોડે છે. રાજસ્થાન અને ઉત્તર ભારતમાં એને રૂપ ચૌદસ અને "છોટી દિવાલી" પણ કહે છે. કોષ્ટકમાં અભ્યંગ સ્નાનનો સમય ચંદ્રોદયથી સૂર્યોદય સુધીનો છે, જ્યારે ચૌદસ હોય.

દિવાળી — પ્રદોષમાં અમાસ

દીપોત્સવનો સૌથી મોટો દિવસ — લક્ષ્મી પૂજન અને ચોપડા પૂજન. નિયમ: જે દિવસે પ્રદોષમાં અમાસ; બંને દિવસે હોય, તો બીજો દિવસ ત્યારે જ જ્યારે તે સાંજે ઓછામાં ઓછી એક ઘડી અમાસ રહે. લક્ષ્મી પૂજનનું પૂરું મુહૂર્ત — પ્રદોષ, વૃષભ લગ્ન, મહાનિશીથ, સિંહ લગ્ન — અને ઘરે સરળ પૂજા અમારા "દિવાળી ક્યારે છે — લક્ષ્મી પૂજન મુહૂર્ત" પાના પર વિગતે આપેલાં છે.

પડતર દિવસ — અમાસનો બીજો દિવસ

કેટલાંક વર્ષોમાં અમાસ એટલી લાંબી હોય છે કે તે બીજા દિવસે સવાર સુધી, ક્યારેક બપોર સુધી ચાલે છે. ત્યારે લક્ષ્મી પૂજન પહેલા દિવસના પ્રદોષમાં થાય છે, પણ બીજા દિવસે સૂર્યોદયે પણ અમાસ જ હોય છે. પંચાંગ આ દિવસને "દિવાળી સ્નાન" કે "દેવ પૂજા"નો દિવસ કહે છે, અને ગુજરાતમાં ઘણા લોકો તેને પડતર દિવસ કહે છે — ન દિવાળી, ન નવું વર્ષ.

આ દિવસ આરામનો, સ્નાન-પૂજા અને દાનનો ગણાય છે. ઘણા પરિવાર આ દિવસે બેસતા વર્ષની તૈયારી — નવાં કપડાં, મહેમાનો માટે નાસ્તો, મંદિરે જવાનું આયોજન — કરે છે. કોષ્ટકમાં આ દિવસ અલગ હરોળમાં નથી આવતો, પણ દિવાળી અને બેસતા વર્ષની તારીખ વચ્ચે એક દિવસનું અંતર દેખાય, તો તે આ જ કારણે.

ગોવર્ધન પૂજા અને બેસતું વર્ષ — કેમ ક્યારેક જુદા દિવસે

કારતક સુદ એકમ — ગુજરાતમાં બેસતું વર્ષ, વિક્રમ સંવતનું નવું વર્ષ. એ જ તિથિએ ગોવર્ધન પૂજા અને અન્નકૂટ — ભાગવતની કથામાં શ્રીકૃષ્ણે ઇન્દ્ર-પૂજાને બદલે ગોવર્ધન પર્વત, ગાયો અને પ્રકૃતિની પૂજા કરાવી, અને ઇન્દ્રના કોપથી થયેલા વરસાદથી બચાવવા ગોવર્ધનને આંગળી પર ઊંચક્યો.

પણ આ બંનેના તારીખના નિયમ જુદા છે, અને અમદાવાદ જેવાં ગુજરાતનાં શહેરોમાં કેટલાંક વર્ષોમાં એ ફરક સાફ દેખાય છે:

• બેસતું વર્ષ — જે દિવસે સૂર્યોદયે એકમ હોય, તે દિવસ.
• ગોવર્ધન પૂજા — એકમ જે દિવસે શરૂ થાય, તે દિવસના આઠમા મુહૂર્ત પહેલાં (દિવસનો લગભગ અડધો ભાગ વીતે તે પહેલાં) શરૂ થઈ જાય, તો તે જ દિવસે સાયંકાળે; નહીંતર બીજા દિવસે પ્રાતઃકાળે.

એટલે જ્યારે એકમ દિવાળી પછીના દિવસે બપોર પહેલાં શરૂ થઈ જાય, ત્યારે ગોવર્ધન પૂજા અને અન્નકૂટ તે જ સાંજે, અને બેસતું વર્ષ બીજી સવારે. આ નિયમ અમે Drik Panchang નાં દસ શહેરોનાં કેલેન્ડર — અમદાવાદ સહિત — સાથે મેળવીને પાકો કર્યો છે. કોષ્ટકમાં "સાયંકાળ મુહૂર્ત" કે "પ્રાતઃકાળ મુહૂર્ત" આ જ પરથી લખાય છે, અને બેસતું વર્ષ અલગ હરોળમાં. "બેસતું વર્ષ ક્યારે છે" કે 'bestu varas' શોધો ત્યારે એ હરોળ જુઓ.

ભાઈબીજ — અપરાહ્નમાં બીજ

કારતક સુદ બીજ યમ દ્વિતીયા કહેવાય છે. પરંપરા પ્રમાણે યમરાજ આ દિવસે પોતાની બહેન યમુનાના ઘરે ગયા; યમુનાએ તેમને તિલક કરીને જમાડ્યા, અને યમે વરદાન આપ્યું કે આ દિવસે જે ભાઈ બહેનના ઘરે જઈને તિલક કરાવે, તેને ભય ન રહે. એ પરથી ભાઈબીજ — ઉત્તર ભારતમાં ભાઈ દૂજ, મહારાષ્ટ્રમાં ભાઉબીજ, બંગાળમાં ભાઈ ફોંટા.

નિયમ: જે દિવસે અપરાહ્ન (દિવસના પાંચ ભાગમાંથી ચોથો, બપોર પછીનો) કાળમાં બીજ હોય; બે દિવસ સ્પર્શે, તો જે દિવસે વધુ. કોષ્ટકમાં "અપરાહ્ન (તિલકનો સમય)" એ જ છે. "ભાઈ બીજ ક્યારે છે" પૂછનારાએ આ સમય પણ જોવો, કારણ કે તિલકની પરંપરા અપરાહ્નની છે. 'bhai bij' ની તારીખ કોષ્ટકની છેલ્લી હરોળમાં છે.

ભાઈ ન હોય કે દૂર હોય તો

ભાઈબીજનો આત્મા સંબંધની કાળજી છે, લોહીનો સંબંધ હોવો જ જોઈએ એવું નથી. જે બહેનને સગો ભાઈ ન હોય, તે પિતરાઈ-મસિયાઈ ભાઈને તિલક કરે છે; જે ભાઈને બહેન ન હોય, તે ઘરની કોઈ વડીલ સ્ત્રી પાસે તિલક કરાવે છે. દૂર રહેતાં ભાઈ-બહેન ફોન પર જ શુભેચ્છા અને આશીર્વાદ આપે છે — પરંપરા એમાં કોઈ દોષ નથી માનતી. મહત્વનું એ છે કે આ દિવસે એકબીજાને યાદ કરવું.

લાભ પાંચમ — વેપારની ફરી શરૂઆત

બેસતા વર્ષ પછી કારતક સુદ પાંચમ — લાભ પાંચમ (સૌભાગ્ય પંચમી) — ગુજરાતમાં વેપારીઓ માટે દુકાન ફરી ખોલવાનો અને નવા ચોપડામાં પહેલો સોદો લખવાનો દિવસ છે. ઘણાં ઘરોમાં આ દિવસે જ દિવાળીનો ઉત્સવ પૂરો ગણાય છે. 'labh pancham' આ પાનાના કોષ્ટકમાં નથી, કારણ કે તે દીપોત્સવના પાંચ દિવસથી અલગ પંચમી તિથિનો તહેવાર છે; તેનો દિવસ સામાન્ય રીતે ભાઈબીજ પછીના ત્રીજા દિવસની આસપાસ આવે છે, પણ તિથિ જોઈને જ નક્કી કરવો.

જુદા પ્રદેશમાં એ જ તહેવાર

બધા દિવસની સરળ તૈયારી

દરેક દિવસ માટે એક નાની, હાનિ-રહિત વાત — જેટલી સહજ લાગે તેટલી કરો.

દાન આ દિવસોનો સૌથી સરળ ઉપાય છે — અનાજ, દીવા, કપડાં, કે કોઈ જરૂરિયાતમંદ પરિવારના તહેવારમાં થોડી મદદ. એમાં ન ખર્ચની હરીફાઈ છે, ન કોઈ ડર.

બધા દિવસનો જ્યોતિષીય દોરો

આ દિવસોમાં સૂર્ય તુલા રાશિમાં રહે છે અને ઘટતો ચંદ્ર અમાસે અદૃશ્ય થાય છે, પછી એકમથી ફરી વધવા લાગે છે. એટલે આ ઉત્સવ એક અંત અને એક શરૂઆત વચ્ચેનો પુલ છે — વદ પક્ષનો છેલ્લો છેડો (બારસ, તેરસ, ચૌદસ, અમાસ) અને સુદ પક્ષનો પહેલો છેડો (એકમ, બીજ). એટલે જ પહેલા દિવસો સફાઈ, આરોગ્ય, દીપદાન અને અંધકાર પરના વિજયની વાત કરે છે, અને છેલ્લા બે દિવસ નવા વર્ષ, અન્ન અને સંબંધોની.

ભાઈબીજ સંબંધોનો તહેવાર છે, અને બેસતું વર્ષ વડીલોના આશીર્વાદનો. ઉત્સવનો અંત પરિવાર પર થાય છે.

પરિવારનો મેળ — કુંડળીથી

દીપોત્સવનો દરેક દિવસ પરિવાર સાથે જાય છે — સાસુ-વહુ સાથે નાસ્તા બનાવે, ભાઈ-બહેન તિલક કરે, આખું ઘર સાથે પૂજામાં બેસે. જ્યાં પરસ્પર મેળ સારો હોય, ત્યાં તહેવાર હળવો લાગે; જ્યાં કંકાસ હોય, ત્યાં એ જ દિવસો ભારે થઈ જાય.

કુંડળી મિલન જ્યોતિષની ટીમે ઘરના સંબંધો માટે બે મિલન બનાવ્યાં છે. ગૃહશાંતિ કુંડળી મિલન ઘરના કોઈ પણ બે સભ્યોની કુંડળી સાથે વાંચીને સ્વભાવનો મેળ, ચોથો ભાવ, વાણી, ચાલતી દશા અને શનિનું ગોચર જુએ છે. સાસુ-વહુ કુંડળી મિલન ચાર કૂટ (ગણ, ગ્રહ-મૈત્રી, ભકૂટ, તારા — 21 અંક) પરથી બંનેના સ્વભાવનો મેળ અને ઘરનો ભાવ બતાવે છે. બંને અહેવાલ કોઈને દોષી ઠરાવતા નથી — જ્યાં ધ્યાન જોઈએ, ત્યાં બંને માટે સરળ ઉપાય બતાવે છે.

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો