દિવાળી ક્યારે છે 2026 — લક્ષ્મી પૂજનનું શુભ મુહૂર્ત

દિવાળી — એટલે લક્ષ્મી પૂજનનો દિવસ — આસો વદ અમાસે હોય છે; ઉત્તર ભારતની પૂર્ણિમાંત ગણતરીમાં એને જ કારતકની અમાસ કહે છે. તારીખ એ દિવસની ગણાય છે જે દિવસે સૂર્યાસ્ત પછીના પ્રદોષ કાળમાં અમાસ ચાલતી હોય, અને લક્ષ્મી પૂજનનો સૌથી શુભ સમય પ્રદોષ કાળનો એ ભાગ છે જ્યારે સ્થિર વૃષભ લગ્ન ઉદય પામતું હોય. નીચેનું કોષ્ટક તમે પસંદ કરેલા શહેર માટે આ બધું ગણે છે.

કોષ્ટકની ઉપર શહેરનું નામ લખો અને "જુઓ" દબાવો; ફોન પર "મારી નજીકનું શહેર" સૌથી નજીકનું શહેર આપમેળે પસંદ કરે છે. "આગલું વર્ષ" અને "પાછલું વર્ષ"થી બીજાં વર્ષોની દિવાળી અને મુહૂર્ત પણ જોઈ શકાય છે. ગૂગલ પર 'diwali kyare che' કે "દિવાળી કઈ તારીખે છે" પૂછનારાને આ જ જોઈએ છે — તારીખ પણ, અને પૂજાનો સમય પણ.

દિવાળીની તારીખ કેવી રીતે નક્કી થાય છે

દિવાળી સૌર નહીં, ચાંદ્ર પંચાંગ પ્રમાણે આવે છે. એટલે અંગ્રેજી તારીખ દર વર્ષે બદલાય છે — ક્યારેક ઑક્ટોબરની વચ્ચે, ક્યારેક નવેમ્બરના બીજા અઠવાડિયા સુધી. તારીખ નક્કી કરવામાં ત્રણ વાત જોવાય છે.

1. કઈ અમાસ. ગુજરાતની અમાંત ગણતરીમાં તે આસો મહિનાનો છેલ્લો દિવસ છે, અને બીજા દિવસથી કારતક — એટલે બેસતું વર્ષ — શરૂ થાય છે. ઉત્તર ભારતમાં એ જ અમાસને કારતકની અમાસ કહે છે. નામ જુદાં, દિવસ એક.
2. અમાસ કયા સમયે છે. તિથિ સૂર્યોદય કે મધરાત સાથે બંધાયેલી નથી; તે પોતાના સમયે શરૂ થાય છે અને પૂરી થાય છે. ઘણી વાર અમાસ બપોરે શરૂ થઈને બીજા દિવસે બપોર કે સાંજ સુધી ચાલે છે.
3. પ્રદોષમાં કયો દિવસ. લક્ષ્મી પૂજન પ્રદોષ કાળમાં થાય છે, એટલે એ દિવસ લેવાય છે જે દિવસે સૂર્યાસ્ત પછી અમાસ હોય.

ધર્મસિંધુ અને નિર્ણયસિંધુ જેવા નિર્ણય-ગ્રંથો એનો નિયમ આપે છે: જે દિવસે પ્રદોષમાં અમાસ હોય, તે જ દીપાવલી. બંને દિવસે પ્રદોષમાં અમાસ મળે, તો બીજો દિવસ ત્યારે જ લેવાય જ્યારે તે દિવસે સૂર્યાસ્ત પછી ઓછામાં ઓછી એક ઘડી (24 મિનિટ) અમાસ રહે; નહીંતર પહેલો દિવસ. આ જ બારીકીને કારણે કોઈ કોઈ વર્ષે "દિવાળી કયા દિવસે" એ બાબતે ચર્ચા થાય છે — બીજી સાંજે અમાસ થોડી જ મિનિટ રહે, તો એક પંચાંગ પહેલો દિવસ આપે અને બીજું બીજો.

અમારી ગણતરી આ જ નિયમ લગાડે છે. Drik Panchang નાં અનેક શહેરોનાં દિવાળી-કેલેન્ડર સાથે અમે અમારી તારીખો મેળવીને જોઈ છે — અમદાવાદ સહિત — જેથી તમને જે દેખાય તે મોટા પંચાંગથી જુદું ન પડે.

દિવાળી દર વર્ષે જુદી તારીખે કેમ આવે છે

ચાંદ્ર વર્ષના બાર મહિના લગભગ 354 દિવસના હોય છે, જ્યારે સૌર વર્ષ 365 દિવસનું. એટલે દર વર્ષે દિવાળી ગયા વર્ષ કરતાં લગભગ અગિયાર દિવસ વહેલી આવે છે. આ ખસવું અનંત ચાલતું નથી — લગભગ અઢી-ત્રણ વર્ષે એક અધિક માસ ઉમેરાય છે, અને તે બે દિવાળીની વચ્ચે આવે ત્યારે દિવાળી ગયા વર્ષ કરતાં લગભગ ઓગણીસ દિવસ આગળ જાય છે. અમારી ગણતરીમાં આવતા અનેક દાયકા સુધી દિવાળી 17 ઑક્ટોબરથી 15 નવેમ્બરની વચ્ચે જ આવે છે.

એટલે 'diwali kyare che date' ગયા વર્ષની નથી હોતી, અને "દિવાળી તો હંમેશાં નવેમ્બરમાં" એવી યાદ છેતરી શકે છે. મુહૂર્તના કોષ્ટકની નીચે આવતાં વર્ષોની તારીખો આ જ કારણે આપી છે.

લક્ષ્મી પૂજન મુહૂર્તના ભાગ

કોષ્ટકમાં ઘણા સમય આપેલા છે. દરેકનો અર્થ આ છે:

વૃષભ, સિંહ, વૃશ્ચિક અને કુંભ — આ ચાર સ્થિર લગ્ન કહેવાય છે. સાંજે જે સ્થિર લગ્ન ઉદય પામે છે તે વૃષભ, એટલે દિવાળીની સાંજનું મુહૂર્ત મોટે ભાગે વૃષભ લગ્ન પર બને છે. દરેક શહેરમાં લગ્ન જુદા ઘડિયાળ-સમયે ઉદય પામે છે — જેટલું પશ્ચિમનું શહેર, તેટલું મોડું — એટલે અમદાવાદ અને કોલકાતાનું લક્ષ્મી પૂજન મુહૂર્ત એક નથી હોતું. 'laxmi pujan muhurat' શોધતી વખતે શહેર મહત્વનું છે તે આ જ કારણે.

ઘણા પરિવાર મુહૂર્ત સાથે તે સાંજનાં ચોઘડિયાં પણ જુએ છે. ચોઘડિયું જુદી પદ્ધતિ છે — અમારા "આજનું ચોઘડિયું" પાના પર દિવાળીના દિવસનાં ચોઘડિયાં પણ તે જ શહેરથી મળે છે. બંનેમાં વિરોધ લાગે, તો લક્ષ્મી પૂજન માટે પ્રદોષ અને સ્થિર લગ્નની પરંપરા જૂની અને મુખ્ય છે.

ચોપડા પૂજન — વેપારીઓનું નવું વર્ષ

ગુજરાતમાં દિવાળીની સાંજ ફક્ત ઘરની લક્ષ્મી પૂજનની નથી, વેપારની નવી શરૂઆતની પણ છે. ચોપડા પૂજન (શારદા પૂજન) — નવા હિસાબના ચોપડા, કલમ અને તિજોરીની પૂજા — વિક્રમ સંવતના નવા વર્ષની તૈયારી છે. ચોપડાના પહેલા પાના પર "શ્રી" અને સાથિયો દોરવાની, અને કંકુ-ચોખાથી પૂજવાની રીત ઘણા પરિવારોમાં છે.

'chopda pujan muhurat' પણ સામાન્ય રીતે લક્ષ્મી પૂજનના મુહૂર્ત જેવું જ છે — પ્રદોષ અને સ્થિર વૃષભ લગ્ન. કેટલાક વેપારી પરિવાર દિવસના શુભ ચોઘડિયામાં ચોપડા પૂજન કરે છે; બંને રીત પ્રચલિત છે, અને પોતાની પેઢીની રીત પાળવી સારી. બેસતા વર્ષ પછી કારતક સુદ પાંચમ — લાભ પાંચમ — એ દિવસે ઘણા વેપારીઓ દુકાન ફરી ખોલે છે.

ગુજરાતની દિવાળીની ખાસ રીત

ગુજરાતમાં દિવાળી એક સાંજની પૂજા નહીં, પણ અઠવાડિયાનો ઘરઘરનો ઉત્સવ છે. દિવસો પહેલાંથી ઘરની સાફસફાઈ, રંગ-રોગાન અને નાસ્તા બનાવવાની તૈયારી શરૂ થાય છે — ઘૂઘરા, મઠિયાં, ચોળાફળી, સુંવાળી, ચેવડો. બારણે રંગોળી અને દીવાની હાર, અને રાત્રે ફટાકડા. બેસતા વર્ષની સવારે "સાલ મુબારક" અને "નૂતન વર્ષાભિનંદન" કહીને વડીલોને પગે લાગવાની, અને સગાં-સ્નેહીઓને ઘેર મળવા જવાની રીત નવા વર્ષને સંબંધોથી શરૂ કરે છે.

હવેલીઓ અને મંદિરોમાં બેસતા વર્ષે અન્નકૂટ ભરાય છે. આ બધામાં જ્યોતિષનો ભાગ એટલો કે સમય જોઈને કામ થાય: ચોપડા પૂજન પ્રદોષમાં કે શુભ ચોઘડિયામાં, અને નવા વર્ષની શરૂઆત સૂર્યોદયે પ્રતિપદા હોય તે દિવસે.

મુહૂર્તનો સમય નીકળી જાય તો

આ બહુ સામાન્ય ચિંતા છે — દુકાન મોડી બંધ થઈ, મહેમાન આવ્યા, કે રસ્તામાં મોડું થયું. પરંપરા એમાં દબાણ નથી કરતી.

• આખો પ્રદોષ કાળ શુભ છે. વૃષભ લગ્નનો ભાગ સૌથી સારો ગણાય છે, પણ પ્રદોષના બાકીના ભાગમાં કરેલી પૂજા પણ પૂરી પૂજા છે.
• અમાસની અંદર રહો. રાત્રે પણ અમાસ ચાલતી હોય, તો પૂજા થઈ શકે; મહાનિશીથ અને સિંહ કાળ એ માટે જ આપેલા છે.
• શ્રદ્ધા અને નિયમ પહેલાં. ઉતાવળમાં કરેલી પૂજા કરતાં શાંત મનથી સમયસર કરેલી સાદી પૂજા સારી.

ઘરે લક્ષ્મી પૂજન — સરળ વિધિ

આ વિધિ ઘરે, ગોર મહારાજ વગર, સાદી પૂજા કરનારા પરિવારો માટે છે. તમારી કુળ-પરંપરા હોય, તો તે જ પાળો.

1. દિવસે સફાઈ અને શણગાર. ઘર સ્વચ્છ, બારણે રંગોળી અને તોરણ. સાંજ પહેલાં સ્નાન.
2. પૂજાની જગ્યા. પૂર્વ કે ઉત્તર તરફ મોં રાખીને બેસો. બાજઠ પર લાલ કે પીળું કપડું, તેના પર ગણેશજી અને લક્ષ્મીજીની મૂર્તિ કે છબી — કોને કઈ બાજુ રાખવા, તેની રીત ઘેર ઘેર જુદી છે; પોતાની કુળ-પરંપરા પાળો.
3. કળશ. પાણી ભરેલો કળશ, તેના પર આંબાનાં પાન અને શ્રીફળ.
4. સંકલ્પ અને ગણેશ પૂજા. હાથમાં પાણી લઈને મનમાં નામ, સ્થળ અને "લક્ષ્મી પૂજન"નો સંકલ્પ; પછી 'ૐ ગં ગણપતયે નમઃ' બોલીને ગણેશજીની પૂજા — કંકુ, ચોખા, ફૂલ, દૂર્વા.
5. લક્ષ્મી પૂજન. કંકુ-ચોખા, કમળ કે લાલ ફૂલ, ધાણી-પતાસાં, મીઠાઈ, અને ઘીનો દીવો. મંત્ર: 'ૐ શ્રીં મહાલક્ષ્મ્યૈ નમઃ' — 108 વાર, કે જેટલું સહજ હોય તેટલું. જે કરી શકે તે શ્રીસૂક્તનો પાઠ કરે.
6. કુબેર અને ચોપડા. કુબેર મંત્ર: 'ૐ યક્ષાય કુબેરાય વૈશ્રવણાય ધનધાન્યાધિપતયે ધનધાન્યસમૃદ્ધિં મે દેહિ દાપય સ્વાહા'.
7. આરતી અને દીપદાન. લક્ષ્મીજીની આરતી, પછી ઘરના દરેક ખૂણે, રસોડામાં, પાણિયારે અને બારણે દીવા.

ધ્યાન રાખો: દીવા અને ફટાકડા પાસે બાળકો અને વડીલોનું ધ્યાન રાખો, પડદાથી દીવા દૂર રાખો, અને પાણીની ડોલ પાસે રાખો. તહેવારનો આનંદ સૌની સલામતી સાથે જ પૂરો થાય છે.

જુગાર, ઉધાર અને ટોટકા — એક સ્પષ્ટ વાત

કેટલીક જગ્યાએ દિવાળીની રાત્રે જુગાર રમવાની લોક-રીત ચાલે છે, અને ઘણા "દિવાળીના ટોટકા" પણ ફેલાવાય છે. કુંડળી મિલન જ્યોતિષની ટીમ તેની સલાહ નથી આપતી. લક્ષ્મી પૂજનનો અર્થ ઘરમાં મહેનત, પ્રામાણિકતા અને વ્યવસ્થાનું સન્માન છે — એટલે જ પરંપરા સફાઈ, હિસાબની નવી શરૂઆત, દાન અને દીપદાન પર ભાર મૂકે છે. ઉપાય તે જ જે હાનિ-રહિત અને સરળ હોય: મંત્ર, પાઠ, દાન, અને ઘરમાં શાંતિ.

દરેક શહેરનું મુહૂર્ત જુદું કેમ

ભારતની ઘડિયાળ એક છે, પણ સૂર્યાસ્ત અને લગ્નનો ઉદય દરેક શહેરમાં જુદા સમયે થાય છે. પૂર્વનાં શહેરો — ગુવાહાટી, કોલકાતા — માં સૂર્યાસ્ત વહેલો થાય છે, પશ્ચિમનાં — અમદાવાદ, રાજકોટ, સુરત — માં મોડો. એની અસર બે રીતે પડે છે:

• પ્રદોષ કાળ ખસે છે. જે શહેરમાં સૂર્યાસ્ત મોડો, ત્યાં પ્રદોષ પણ મોડો શરૂ થાય.
• લગ્નનો ઉદય ખસે છે. વૃષભ લગ્ન પણ પશ્ચિમનાં શહેરોમાં ઘડિયાળ પ્રમાણે મોડું ઉદય પામે છે. એટલે લક્ષ્મી પૂજન મુહૂર્તનો આખો પટ્ટો શહેરે શહેરે આગળ-પાછળ થાય છે.

ક્યારેક, બીજી સાંજે અમાસ થોડી જ મિનિટ રહે, તો બે શહેરમાં દિવાળીની તારીખ પણ જુદી હોઈ શકે. એટલે 'diwali kyare che' જોતી વખતે પણ પોતાનું શહેર પસંદ કરવું સારું. ગામમાં હો તો નજીકનું શહેર પસંદ કરો — 20-30 કિલોમીટરથી સમયમાં સામાન્ય રીતે એક-બે મિનિટનો જ ફરક પડે છે. વિદેશમાં રહેતા ગુજરાતી પરિવારો માટે શહેર-યાદીમાં લંડન, ન્યૂ યોર્ક, ટોરોન્ટો, દુબઈ, લેસ્ટર જેવાં શહેરો પણ છે — ત્યાંનો સમય ત્યાંની સ્થાનિક ઘડિયાળમાં દેખાય છે.

દિવાળીની રાતનો જ્યોતિષીય અર્થ

અમાસે સૂર્ય અને ચંદ્ર એક જ અંશ પર હોય છે — ચંદ્ર દેખાતો નથી. જ્યોતિષમાં ચંદ્ર મનનો કારક છે, એટલે અમાસ અંદર જોવાની, અંધારામાં દીવો પ્રગટાવવાની અને નવી શરૂઆતની રાત ગણાય છે. આ અમાસે સૂર્ય તુલા રાશિમાં હોય છે — એ રાશિ જેમાં સૂર્ય નીચનો ગણાય છે, એટલે બહારનો પ્રકાશ સૌથી નબળો. કદાચ એટલે જ આ રાતે દીવાઓની હારનું — દીપાવલીનું — આટલું મહત્વ છે: બહારનો પ્રકાશ ઓછો હોય, ત્યારે ઘરે ઘરે પોતાનો પ્રકાશ પ્રગટાવાય છે.

તુલાનો સ્વામી શુક્ર — સુખ, સૌંદર્ય અને ગૃહસ્થનો કારક. લક્ષ્મી પૂજનનો ઘર-પરિવાર, દાંપત્ય અને વ્યવસ્થા સાથેનો ગાઢ સંબંધ આનાથી પણ સમજાય છે.

દિવાળી પહેલાં અને પછીના દિવસ

લક્ષ્મી પૂજન દીપોત્સવનો વચ્ચેનો અને સૌથી મોટો દિવસ છે. એ પહેલાં વાઘ બારસ, ધનતેરસ અને કાળી ચૌદસ આવે છે, પછી બેસતું વર્ષ અને ભાઈબીજ. આ બધાની તારીખો જુદા જુદા તિથિ-નિયમોથી નક્કી થાય છે — ક્યારેક બે તહેવાર એક જ દિવસે આવે, ક્યારેક વચ્ચે એક ખાલી દિવસ આવે. દરેક દિવસની તારીખ અને મુખ્ય સમય અમારા "દીપાવલીના બધા દિવસ" પાના પર, આ જ રીતે તમારા શહેરથી, આપેલો છે.

લક્ષ્મી ક્યાં ટકે છે — ઘરનો મેળ

પરંપરા કહે છે કે જ્યાં ઘરમાં કંકાસ ન હોય, મહેનત હોય અને સૌનું માન જળવાય, ત્યાં લક્ષ્મી ટકે છે. જ્યોતિષ એને ઘરના લોકોની કુંડળીઓ સાથે જોડે છે — બીજો ભાવ (કુટુંબ અને વાણી), ચોથો ભાવ (ઘરનું સુખ), અગિયારમો (આવક) અને ચાલતી દશા. ક્યારેક ઘરમાં પૈસા આવે છે પણ ટકતા નથી, કે પૂજા પછી પણ મન અશાંત રહે છે — એવા સમયે ઘણી વાર ઘરના બે લોકોનો સમય અને સ્વભાવ એકબીજા સાથે અથડાતો હોય છે.

એટલે જ કુંડળી મિલન જ્યોતિષની ટીમે ગૃહશાંતિ કુંડળી મિલન બનાવ્યું છે — ઘરના કોઈ પણ બે સભ્યોની કુંડળી સાથે વાંચીને તે સ્વભાવનો મેળ, ચોથો ભાવ, વાણી, ચાલતી દશા અને શનિનું ગોચર જુએ છે, અને બંને માટે જુદા જુદા સરળ ઉપાય બતાવે છે. પતિ-પત્ની સાથે બેસીને લક્ષ્મી પૂજન કરે છે; તેમનો પરસ્પર મેળ કેવો છે, તે પતિ-પત્ની કુંડળી મિલન બતાવે છે. અહેવાલ ક્યારેય કોઈને દોષી ઠરાવતો નથી — જ્યાં ધ્યાન જોઈએ ત્યાં ઉપાય બતાવે છે.

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો